Purāṇakālakaṇṭham is a series of works based upon the Purāṇas, through which the current of Triveṇīvidyā is gradually revealed. The origin of this Vidyā flows from Mā Sarasvatī — also revered as Mā Brahmāṇī and Mā Śāradā.
This sacred Triveṇī Bhūmi, from which this Vidyā flows, traces its sanctity to the realm wherein Śrīmad Vedavyāsa composed the Purāṇas. Among the most profound mysteries of the Purāṇic revelation is this: how could a Ṛṣi portray every movement, every emotion, every subtle unfolding of beings across countless timelines with such living precision? Such transmission cannot be reduced merely to imagination, poetic invention, or even an ordinary meditative vision. It is as though the seer had moved through the very current of Time itself, beholding existence directly through its eternal flow.
Thus, the Purāṇas no longer appear to be the compositions of merely a Ṛṣi or even a Mahārṣi; rather, it seems as though Samaya itself has revealed the Purāṇakāla through its own Kaṇṭha.
What renders the Purāṇas truly immersive is that their revelations are not confined to stories alone. Hidden within them are the inner states of bhāva, the movements of consciousness, and the pathways through which a seeker may advance toward one’s chosen Deity. Thus, the Purāṇas become not merely scripture, but a living mārga.
This Triveṇī-sthala holds immense spiritual significance, the fuller nature of which may be disclosed only when the Goddess so wills. Alongside the current of Triveṇīvidyā, this sacred field bears the subtle presence and sva-kṣetra of the very Deities revealed through this Vidyā. It is also sanctified as a field associated with Maharṣi Parāśara and Śrīmad Dattātreya.
This Vidyā further owes its illumination to Śrī Rāmacandra and Ṣaṇmukha, for through their antaradhvani too, the current of Triveṇīvidyā has been revealed. Without the grace of Śrī Rāmakṛṣṇa Paramahaṃsa and Śrī Mā Śāradā Devī, this mārga itself may have remained unknown.
Among the most essential aspects for seekers upon this path is the understanding of the importance of each Deity revealed through this Vidyā. In particular, the significance of Śrī Satyanārāyaṇa Svāmī and Śrī Prasanna Veṅkaṭeśvara Svāmī — concerning whom little has been truly understood — occupies a vital place within the current of Triveṇīvidyā. Likewise, the importance of Śrī Padmāvatī sameta Veṅkaṭeśvara Svāmī has also been revealed within the Triveṇīvidyā Sūtras. Indeed, Triveṇīvidyā itself cannot be conceived apart from Mahāvināyaka and Śrī Mā Gajalakṣmī, for their presence forms one of the essential sustaining currents of this Vidyā.
Hence, from the standpoint of providing the necessary inner and outer material required for one’s own sādhana, the foundations have been duly given through Triveṇīvidyā.
The cakṣu-dṛṣṭi offered through this work is especially intended for seekers of Bhagavatī, for within it resides the very soul-current of Triveṇīvidyā.
Triveṇīvidyā
Sat–Cit–Ānanda Siddhaṃ
Purāṇakālakaṇṭham
त्रिवेणीविद्या
सत्–चित्–आनन्द सिद्धं
पुराणकालकण्ठम्
---------------------------------------------
Maṅgalācaraṇam
मङ्गलाचरणम्
--------------------
oṃ śrīṃ hrīṃ klīṃ anādi-kālāya namaḥ
ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं अनादिकालाय नमः
yasya spande prāṇāḥ pravartante,
यस्य स्पन्दे प्राणाः प्रवर्तन्ते,
yasya maune kālaḥ sphurati ।
यस्य मौने कालः स्फुरति ।
tam amṛtakālahastaṃ vande ।
तम् अमृतकालहस्तं वन्दे ।
Stambheśvara–Stambheśvarī–Rahasyaṃ
स्तम्भेश्वर–स्तम्भेश्वरी–रहस्यम्
--------------------------------
purāṇeṣu kathitaṃ yad
ananto’gnistambhaḥ prādurbabhūva ।
पुराणेषु कथितं यद्
अनन्तोऽग्निस्तम्भः प्रादुर्बभूव ।
na tasya ādiḥ,
na tasya antaḥ ।
न तस्य आदिः,
न तस्य अन्तः ।
sa eva prāṇastambhaḥ ।
स एव प्राणस्तम्भः ।
agnirūpeṇa sphurati ।
अग्निरूपेण स्फुरति ।
sa eva praṇavaḥ —
“a…u…m…” iti ।
स एव प्रणवः —
“अ…उ…म्…” इति ।
tasmin stambhe
haṃsa-so’ham iti
ajapā pravartate ।
तस्मिन् स्तम्भे
हंस-सोऽहम् इति
अजपा प्रवर्तते ।
ajapā nāma sā gāyatrī
jīvasya niḥśvāsa-praśvāsayoḥ pravartate ।
अजपा नाम सा गायत्री
जीवस्य निःश्वास-प्रश्वासयोः प्रवर्तते ।
haṃsa iti praveśe,
so’ham iti niḥsaraṇe ।
हंस इति प्रवेशे,
सोऽहम् इति निःसरणे ।
eṣa eva prāṇaspandaḥ ।
एष एव प्राणस्पन्दः ।
paramahaṃsaḥ hayagrīvarūpeṇa
ajapāgāyatrīṃ pravartayati ।
परमहंसः हयग्रीवरूपेण
अजपागायत्रीं प्रवर्तयति ।
brahmā ca varāhaś ca
tasya purataḥ sthitau ।
ब्रह्मा च वराहश् च
तस्य पुरतः स्थितौ ।
haṃsa iti brahmā pravartate ।
हंस इति ब्रह्मा प्रवर्तते ।
jīvarūpī varāhaḥ
so’ham iti dhāvati ।
जीवरूपी वराहः
सोऽहम् इति धावति ।
na sa svam ātmānaṃ vetti ।
न स स्वम् आत्मानं वेत्ति ।
prāṇasya pravāheṇaiva calati ।
प्राणस्य प्रवाहेणैव चलति ।
bhūmir eva tasya hṛdayam ।
na sā tasmāt pṛthag asti ॥
भूमिरेव तस्य हृदयम् ।
न सा तस्मात् पृथग् अस्ति ॥
nimeṣamātre tirobhūte
dṛṣṭisūtre sanātane ।
निमेषमात्रे तिरोभूते
दृष्टिसूत्रे सनातने ।
svam evānveṣituṃ mohāt
varāho jīvarūpadhṛk ॥
स्वम् एव अन्वेषितुं मोहात्
वराहो जीवरूपधृक् ॥
na mokṣasya spṛhā tasya ।
na svargasyābhikāṅkṣaṇam ॥
न मोक्षस्य स्पृहा तस्य ।
न स्वर्गस्याभिकाङ्क्षणम् ॥
bhāvakṣudhayaiva saḥ
kālamārge pravartate ॥
भावक्षुधयैव सः
कालमार्गे प्रवर्तते ॥
paṅke krīḍati bālavat ।
bhūmigandhena modate ॥
पङ्के क्रीडति बालवत् ।
भूमिगन्धेन मोदते ॥
nara iti bhramaṃ dhṛtvā
nārāyaṇatvam ṛcchati ॥
नर इति भ्रमं धृत्वा
नारायणत्वम् ऋच्छति ॥
tasmin stambhe
antam anvicchan bhramati ।
तस्मिन् स्तम्भे
अन्तम् अन्विच्छन् भ्रमति ।
bhramati punaḥ bhramati ।
भ्रमति पुनः भ्रमति ।
na antaṃ paśyati ।
न अन्तं पश्यति ।
atha kadācit
sa spandaḥ śanaiḥ śāmyati ।
अथ कदाचित्
स स्पन्दः शनैः शाम्यति ।
so’ham iti dhāvanam nivartate ।
सोऽहम् इति धावनम् निवर्तते ।
ajapā sthagitā bhavati ।
अजपा स्थगिता भवति ।
tadā sākṣibhūtaḥ prāṇaprakāśaḥ avaśiṣyate ।
तदा साक्षिभूतः प्राणप्रकाशः अवशिष्यते ।
tasmin maune
mahākālaḥ sphurati ।
तस्मिन् मौने
महाकालः स्फुरति ।
sa eva narasiṃhaḥ ।
स एव नरसिंहः ।
na mṛgaḥ,
na mānuṣaḥ,
na rūpam,
na arūpam ।
न मृगः,
न मानुषः,
न रूपम्,
न अरूपम् ।
kevalaṃ kālasya sākṣāt sphuraṇam ।
केवलं कालस्य साक्षात् स्फुरणम् ।
Samaya–Tattva–Prakāśam
समय–तत्त्व–प्रकाशम्
------------------------
kūrmo nāma vāyuḥ ājñā-cakre
unmeṣanimeṣayoḥ pravartakaḥ ।
कूर्मो नाम वायुः आज्ञा-चक्रे
उन्मेषनिमेषयोः प्रवर्तकः ।
tayor madhye
samayaḥ sphurati ।
तयोर्मध्ये
समयः स्फुरति ।
tadā so’ham nivartate ।
तदा सोऽहम् निवर्तते ।
haṃsa iti bodhaḥ jāyate ।
हंस इति बोधः जायते ।
“saḥ aham” iti na,
“aham saḥ” iti na ।
“सः अहम्” इति न,
“अहम् सः” इति न ।
kevalaṃ sākṣibhūtaḥ prāṇaprakāśaḥ ।
केवलं साक्षिभूतः प्राणप्रकाशः ।
tataḥ sa jānāti —
na prāṇaḥ niṣprayojanaḥ dattaḥ ।
ततः स जानाति —
न प्राणः निष्प्रयोजनः दत्तः ।
lakṣārthaṃ prāṇaḥ pravartate ।
लक्षार्थं प्राणः प्रवर्तते ।
svadharmasya siddhaye ।
स्वधर्मस्य सिद्धये ।
yadartham āvirbhāvaḥ,
sa eva svadharmaḥ ॥
यदर्थम् आविर्भावः,
स एव स्वधर्मः ॥
na janma niṣprayojanam ॥
न जन्म निष्प्रयोजनम् ॥
“aham brahmāsmi” iti
yo garvaḥ sphurati,
tasya śiraḥ chidyate ।
“अहम् ब्रह्मास्मि” इति
यो गर्वः स्फुरति,
तस्य शिरः छिद्यते ।
na jīvasya nāśaḥ,
ahaṅkārasya tu layaḥ ।
न जीवस्य नाशः,
अहङ्कारस्य तु लयः ।
satyena vinā
sat nāsti ।
सत्येन विना
सत् नास्ति ।
prāṇena vinā
cit na sphurati ।
प्राणेन विना
चित् न स्फुरति ।
kālena vinā
ānando na pravartate ।
कालेन विना
आनन्दो न प्रवर्तते ।
amṛtatvaṃ nāma
dehasya cirajīvanaṃ na ।
अमृतत्वं नाम
देहस्य चिरजीवनम् न ।
ahaṃbhāvaḥ jāyate mriyate ca ।
अहम्भावः जायते म्रियते च ।
na tu sākṣī kadācit jāyate ।
न तु साक्षी कदाचित् जायते ।
na sa kadācit mriyate ।
न स कदाचित् म्रियते ।
sa eva svayaṃsiddhaḥ ।
स एव स्वयं सिद्धः ।
sa eva samayasya sākṣī ।
स एव समयस्य साक्षी ।
satyaṃ nāma vartamāna-caitanyasya sphuraṇam ।
सत्यं नाम वर्तमानचैतन्यस्य स्फुरणम् ।
eṣa eva samayaḥ ।
एष एव समयः ।
Sat–Avasthā
सत्–अवस्था
--------------------
na aham asmi
न अहम् अस्मि
Mantraḥ
मन्त्रः
oṃ śrīṃ sākṣiṇe namaḥ
ॐ श्रीं साक्षिणे नमः
Cit–Avasthā
चित्–अवस्था
--------------------
prāṇa eva cit
प्राण एव चित्
Mantraḥ
मन्त्रः
oṃ hrīṃ praṇave namaḥ
ॐ ह्रीं प्रणवे नमः
Ānanda–Avasthā
आनन्द–अवस्था
--------------------
kāla eva asti
काल एव अस्ति
Mantraḥ
मन्त्रः
oṃ klīṃ sudarśane namaḥ
ॐ क्लीं सुदर्शने नमः
Amṛtakālārthaḥ
अमृतकालार्थः
--------------------
sat iti ahaṅkārasya layaḥ ।
सत् इति अहङ्कारस्य लयः ।
cit iti prāṇasya sphuraṇam ।
चित् इति प्राणस्य स्फुरणम् ।
ānanda iti kālasya pravāhaḥ ।
आनन्द इति कालस्य प्रवाहः ।
ānando nāma na kevalaṃ śāntiḥ ।
svasvarūpānveṣaṇasya paripākaḥ ॥
आनन्दो नाम न केवलं शान्तिः ।
स्वस्वरूपान्वेषणस्य परिपाकः ॥
ete na bhinnāḥ ।
एते न भिन्नाः ।
eka eva amṛtasya mārgaḥ ।
एक एव अमृतस्य मार्गः ।
yaḥ na ātmānam gṛhṇāti,
sa satyaṃ paśyati ।
यः न आत्मानम् गृह्णाति,
स सत्यं पश्यति ।
yaḥ prāṇam paśyati,
sa cittaṃ paśyati ।
यः प्राणम् पश्यति,
स चित्तं पश्यति ।
yaḥ kālaṃ paśyati,
sa amṛtaṃ paśyati ।
यः कालं पश्यति,
स अमृतं पश्यति ।
Triveṇīvidyā
Satyanārāyaṇa Mantrāḥ
त्रिवेणीविद्या
सत्यनारायण मन्त्राः
--------------------
oṃ śrīṃ sākṣiṇe namaḥ
ॐ श्रीं साक्षिणे नमः
oṃ hrīṃ praṇave namaḥ
ॐ ह्रीं प्रणवे नमः
oṃ klīṃ sudarśane namaḥ
ॐ क्लीं सुदर्शने नमः
oṃ śrīṃ hrīṃ klīṃ amṛtakālahastāya satyanārāyaṇāya namaḥ
ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं अमृतकालहस्ताय सत्यनारायणाय नमः
Kālāgnirudra–Pralayaḥ
कालाग्निरुद्र–प्रलयः
--------------------
na kiñcid anyad anvaiṣīt ।
न किञ्चिद् अन्यद् अन्वैषीत् ।
na kiñcid anyad ajānāt ।
न किञ्चिद् अन्यद् अजानात् ।
na kiñcid anyad avāptam ।
न किञ्चिद् अन्यद् अवाप्तम् ।
na anveṣakaḥ avaśiṣyate ।
न अन्वेषकः अवशिष्यते ।
na jñātā avaśiṣyate ।
न ज्ञाता अवशिष्यते ।
na jñānasya niścayo’pi avaśiṣyate ।
न ज्ञानस्य निश्चयोऽपि अवशिष्यते ।
yad etat sarvarūpeṇa pratibhātam ।
यद् एतत् सर्वरूपेण प्रतिभातम् ।
tad idānīṃ nāneva pratibhāti ।
तद् इदानीं नानेव प्रतिभाति ।
na saṅgamaḥ ।
न सङ्गमः ।
na vilayaḥ ।
न विलयः ।
na sat,
na cit,
na ānandaḥ ।
न सत्,
न चित्,
न आनन्दः ।
etāni kevalaṃ pratyabhijñānārtham uktāni ।
एतानि केवलं प्रत्यभिज्ञानार्थम् उक्तानि ।
tad eva asti—
तद् एव अस्ति—
advayam,
अद्वयम्,
anirdeśyam,
अनिर्देश्यम्,
anucchāryam ।
अनुच्चार्यम् ।
na varāhaḥ pṛthak ।
न वराहः पृथक् ।
na hayagrīvaḥ pṛthak ।
न हयग्रीवः पृथक् ।
na narasiṃhaḥ pṛthak ।
न नरसिंहः पृथक् ।
ete sarve
ekasyaiva sattāyāḥ sphuraṇāni ।
एते सर्वे
एकस्यैव सत्तायाः स्फुरणानि ।
yad bhūmau prema,
tat viṣṇau ।
यद् भूमौ प्रेम,
तत् विष्णौ ॥
yad viṣṇau,
tat sarvatra ॥
यद् विष्णौ,
तत् सर्वत्र ॥
kūrmapīṭham eva satyaliṅgaṃ
कूर्मपीठम् एव सत्यलिङ्गं
mahāvināyaka-tripurārahasyam udbhūtam ॥
महाविनायक-त्रिपुरारहस्यम् उद्भूतम् ॥
stambhapīṭham eva śrīcakraṃ
स्तम्भपीठम् एव श्रीचक्रं
śrīvanadurgāpracaṇḍikā-triveṇīrahasyaṃ nirvṛtam ॥
श्रीवनदुर्गाप्रचण्डिका-त्रिवेणीरहस्यं निर्वृतम्॥
agnistambhaḥ ājñā-cakre dṛṣṭi-sthairyena pratiṣṭhitaḥ ।
अग्निस्तम्भः आज्ञा-चक्रे दृष्टि-स्थैर्येण प्रतिष्ठितः ।
tataḥ sa spando’nāhate patati, sākṣībhāvaḥ pravartate ॥
ततः स स्पन्दोऽनाहते पतति, साक्षीभावः वर्तते ॥
śrīlakṣmīnārāyaṇau sarvabhāvena sphurataḥ ॥
श्रीलक्ष्मीनारायणौ सर्वभावेन स्फुरतः ॥
Triveṇī–Śakti–Rahasyaṃ
त्रिवेणी–शक्ति–रहस्यम्
--------------------
na prakṛtiṃ vinā puruṣaḥ jñāyate ।
na puruṣaṃ vinā prakṛtiḥ jñāyate ॥
purāṇāṃ paramāṃ vinā
purāṇaḥ puruṣo na jñāyate ॥
पुराणां परमां विना
पुराणः पुरुषो न ज्ञायते ॥
purāṇaṃ puruṣaṃ vinā
purāṇā paramā na jñāyate ॥
पुराणं पुरुषं विना
पुराणा परमा न ज्ञायते ॥
ramā vinā rāmaḥ na jñāyate ।
rāmaṃ vinā ramā na jñāyate ॥
रमा विना रामः न ज्ञायते ।
रामं विना रमा न ज्ञायते ॥
rādhā vinā kṛṣṇaḥ na jñāyate ।
kṛṣṇaṃ vinā rādhā na jñāyate ॥
राधा विना कृष्णः न ज्ञायते ।
कृष्णं विना राधा न ज्ञायते ॥
durgāṃ vinā govindaḥ na jñāyate ।
govindaṃ vinā durgā na jñāyate ॥
दुर्गां विना गोविन्दः न ज्ञायते ।
गोविन्दं विना दुर्गा न ज्ञायते ॥
nādaḥ parasparaṃ pratidhvanati ॥
नादः परस्परं प्रतिध्वनति ॥
mantraḥ mantram eva pratidhvanati ॥
मन्त्रः मन्त्रम् एव प्रतिध्वनति ॥
nāmarasaḥ hṛdaye pratidhvanati ॥
नामरसः हृदये प्रतिध्वनति ॥
sat–cit–ānandaḥ
śrīlakṣmīnārāyaṇaḥ
triveṇīvidyāpravāhaḥ ॥
सत्–चित्–आनन्दः
श्रीलक्ष्मीनारायणः
त्रिवेणीविद्याप्रवाहः ॥
purāṇakālakaṇṭhe
antaryāminārāyaṇaḥ
kirātarudravarāhaḥ ॥
पुराणकालकण्ठे
अन्तर्यामिनारायणः
किरातरुद्रवराहः ॥
Triveṇīvidyā
ParamaBhagavatī Mantrāḥ
त्रिवेणीविद्या
परमभगवती–मन्त्राः
------------------------
oṃ śrīṃ mukhyavārāhyai namaḥ
ॐ श्रीं मुख्यवाराह्यै नमः
oṃ hrīṃ vanadurgāyai namaḥ
ॐ ह्रीं वनदुर्गायै नमः
oṃ klīṃ lakṣmīpratyaṅgirāyai namaḥ
ॐ क्लीं लक्ष्मीप्रत्यङ्गिरायै नमः
oṃ śrīṃ hrīṃ klīṃ amṛtakalaśahastāyai gajalakṣmyai namaḥ svāhā
ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं अमृतकलशहस्तायै गजलक्ष्म्यै नमः स्वाहा
Triveṇīvidyā–Siddhāntaḥ
त्रिवेणीविद्या–सिद्धान्तः
--------------------------
sat iti
ahaṃbhāvasya anityatābodhaḥ ॥
सत् इति
अहम्भावस्य अनित्यताबोधः ॥
cit iti
iṣṭadevatāsevāyāṃ
prāṇasya ekāgratā ॥
चित् इति
इष्टदेवतासेवायां
प्राणस्य एकाग्रता ॥
ānanda iti
svajīvanalakṣyasya pratyabhijñānam ॥
आनन्द इति
स्वजीवनलक्ष्यस्य प्रत्यभिज्ञानम् ॥
na janma niṣprayojanam ॥
न जन्म निष्प्रयोजनम् ॥
guruiṣṭadevatāprasādenaiva
tat jñāyate ॥
गुरुइष्टदेवताप्रसादेनैव
तत् ज्ञायते ॥
yadā svadharmo jñāyate,
tadā sevā eva ānandaḥ bhavati ॥
यदा स्वधर्मो ज्ञायते,
तदा सेवा एव आनन्दः भवति ॥
antaḥ sa jānāti—
अन्तः स जानाति—
“svaguroḥ iṣṭadevatāyāś ca
kāryam eva mayā kṛtam” iti ॥
“स्वगुरोः इष्टदेवतायाश् च
कार्यम् एव मया कृतम्” इति ॥
iti triveṇīvidyāyāṃ
sat–cit–ānanda–siddhaṃ
purāṇakālakaṇṭham ।
इति त्रिवेणीविद्यायां
सत्–चित्–आनन्द–सिद्धं
पुराणकालकण्ठम् ।
iti devīprasannam
इति देवीप्रसन्नम्
Triveṇīvidyā Nīlāraṇyam
Purāṇakālakaṇṭham
त्रिवेणीविद्या नीलारण्यम्
पुराणकालकण्ठम्
Nīlāraṇye Nīlamādhava
नीलारण्ये नीलमाधवः
----------------------------------
agnistambhaḥ punar udeti॥
अग्निस्तम्भः पुनरुदेति॥
nīlāraṇyaṃ śanaiḥ prakāśate॥
नीलारण्यं शनैः प्रकाशते॥
stambheśvaraḥ stambheśvarī ca
स्तम्भेश्वरः स्तम्भेश्वरी च
agnivarṇe mahāmaune sphurataḥ॥
अग्निवर्णे महामौने स्फुरतः॥
na kevalaṃ tejorūpam॥
न केवलं तेजोरूपम्॥
na kevalaṃ śūnyam॥
न केवलं शून्यम्॥
ubhayor madhye
उभयोर्मध्ये
parāśakteḥ guhyaṃ spandanam॥
पराशक्तेः गुह्यं स्पन्दनम्॥
purākāleṣu siddhāḥ
पुराकालेषु सिद्धाः
taṃ stambhaṃ samupāsate sma॥
तं स्तम्भं समुपासते स्म॥
agnidhārāyāṃ
अग्निधारायां
prāṇadhārāṃ paśyantaḥ॥
प्राणधारां पश्यन्तः॥
atha kadācit
अथ कदाचित्
nīlāraṇye mahārahasyam udabhavat॥
नीलारण्ये महारहस्यमुदभवत्॥
nīlamādhavaḥ
नीलमाधवः
stambhamūrdhni cakrarūpeṇa sphurati sma॥
स्तम्भमूर्ध्नि चक्ररूपेण स्फुरति स्म॥
tadā tad agnistambhaṃ
तदा तदग्निस्तम्भं
na kevalaṃ stambha iti vyajñāyata॥
न केवलं स्तम्भ इति व्यज्ञायत॥
tasya mūrdhni
तस्य मूर्ध्नि
mahānīlacakraṃ bhramati sma॥
महानीलचक्रं भ्रमति स्म॥
na tasya bhramaṇaṃ vāyunā॥
न तस्य भ्रमणं वायुना॥
na kālena॥
न कालेन॥
na devaiḥ॥
न देवैः॥
svayaṃ dharmasya spandena tat pravartate sma॥
स्वयं धर्मस्य स्पन्देन तत् प्रवर्तते स्म॥
tasmāt
तस्मात्
stambhaś ca cakraṃ ca
स्तम्भश्च चक्रं च
ekībhūya mahārahasyam abhavat॥
एकीभूय महारहस्यमभवत्॥
tad eva lokeṣu
तदेव लोकेषु
dharmacakram iti kathitaṃ॥
धर्मचक्रमिति कथितम्॥
yasmin bhramati cakraṃ
यस्मिन् भ्रमति चक्रं
tasmin eva prāṇāḥ pravartante॥
तस्मिन्नेव प्राणाः प्रवर्तन्ते॥
yasmin tiṣṭhati stambhaḥ
यस्मिन् तिष्ठति स्तम्भः
tasmin eva satyaṃ pratiṣṭhitam॥
तस्मिन्नेव सत्यं प्रतिष्ठितम्॥
Kaṇṭakāraṇye Vanadurgā
कण्टकारण्ये वनदुर्गा
----------------------------------
atha purāṇakāladṛṣṭiḥ
अथ पुराणकालदृष्टिः
nīlāraṇyaṃ paritaḥ paryabhramat॥
नीलारण्यं परितः पर्यभ्रमत्॥
sā dadarśa—
सा ददर्श—
na tatra ratnamaṇḍapāḥ॥
न तत्र रत्नमण्डपाः॥
na suvarṇakavāṭāḥ॥
न सुवर्णकवाटाः॥
na rājacchatrāṇi॥
न राजच्छत्राणि॥
kevalaṃ prakṛtechāyāyāṃ
केवलं प्रकृतेश्छायायाम्
mahāmaunaṃ sphurati sma॥
महामौनं स्फुरति स्म॥
tatra śrīvanadurgā
तत्र श्रीवनदुर्गा
jayārūpeṇa virājate sma॥
जयारूपेण विराजते स्म॥
svarṇakanakavarṇena
स्वर्णकनकवर्णेन
nīlāraṇyaṃ prakāśayantī॥
नीलारण्यं प्रकाशयन्ती॥
na siṃhāsane॥
न सिंहासने॥
na bhogamaṇḍire॥
न भोगमन्दिरे॥
araṇyaguhyamaṇḍale॥
अरण्यगुह्यमण्डले॥
tatraiva satyanārāyaṇasvāmī
तत्रैव सत्यनारायणस्वामी
ekaiva satyarūpeṇa tiṣṭhati sma॥
एकैव सत्यरूपेण तिष्ठति स्म॥
na rājaveśena॥
न राजवेशेन॥
na aiśvaryadarśanena॥
न ऐश्वर्यदर्शनेन॥
kevalaṃ satyam॥
केवलं सत्यम्॥
mahāvināyakaḥ api
महाविनायकः अपि
pañcabrahmasatyarūpeṇa
पञ्चब्रह्मसत्यरूपेण
satyabījasya sphuraṇam iva virājate sma॥
सत्यबीजस्य स्फुरणमिव विराजते स्म॥
tayor madhye
तयोर्मध्ये
dharmaḥ svayaṃ prādurbabhūva॥
धर्मः स्वयं प्रादुर्बभूव॥
na śāstrarūpeṇa॥
न शास्त्ररूपेण॥
na daṇḍadhāriṇā॥
न दण्डधारिणा॥
nijasvadharmena sphurati sma॥
निजस्वधर्मेण स्फुरति स्म॥
Satyadharmavigrahāḥ
सत्यधर्मविग्रहाः
----------------------------------
paribhramantī sā dṛṣṭiḥ
परिभ्रमन्ती सा दृष्टिः
satyadharmavigrahān anyān api dadarśa॥
सत्यधर्मविग्रहानन्यानपि ददर्श॥
atha tasyāḥ dṛṣṭiḥ
अथ तस्याः दृष्टिः
dhūmāndhakārasya madhye nyapatat॥
धूमान्धकारस्य मध्ये न्यपतत्॥
yathā kālaḥ svayam
यथा कालः स्वयं
svamukham ādarśe paśyati sma॥
स्वमुखम् आदर्शे पश्यति स्म॥
tatra bhūtaṃ॥
तत्र भूतम्॥
vartamānam॥
वर्तमानम्॥
bhaviṣyac ca॥
भविष्यच्च॥
samayacakre bhramanta iva dṛśyante sma॥
समयचक्रे भ्रमन्त इव दृश्यन्ते स्म॥
svakarmāṇāṃ chāyāḥ api
स्वकर्माणां छायाः अपि
dhūmarekhāsu sphuranti sma॥
धूमरेखासु स्फुरन्ति स्म॥
tadā antarhṛdaye
तदा अन्तर्हृदये
gambhīrabhairavaspandaḥ jāyate sma॥
गम्भीरभैरवस्पन्दः जायते स्म॥
na tatra bahvālokaḥ॥
न तत्र बह्वालोकः॥
na śabdavistāraḥ॥
न शब्दविस्तारः॥
kevalaṃ dagdhakālasya
केवलं दग्धकालस्य
śeṣadhūmāṅgāratejaḥ sphurati sma॥
शेषधूमाङ्गारतेजः स्फुरति स्म॥
atha tasmin dhūmasaṅghāte
अथ तस्मिन् धूमसङ्घाते
ugratejaḥ śanaiḥ udatiṣṭhat॥
उग्रतेजः शनैः उदतिष्ठत्॥
yathā antaragniḥ eva
यथा अन्तरग्निः एव
rūpaṃ dhṛtvā tiṣṭhati sma॥
रूपं धृत्वा तिष्ठति स्म॥
sa vīrabhadra iva
स वीरभद्र इव
satyadharmasya rakṣakaḥ॥
सत्यधर्मस्य रक्षकः॥
bhadrakālyā saha
भद्रकाल्या सह
ugraśāntisvarūpeṇa virājate sma॥
उग्रशान्तिस्वरूपेण विराजते स्म॥
śamīvṛkṣasya chāyāyām
शमीवृक्षस्य छायायाम्
agnigarbhasya satyabījaṃ
अग्निगर्भस्य सत्यबीजं
maunena vardhate sma॥
मौनेन वर्धते स्म॥
ete sarve api
एते सर्वेऽपि
na bhinnabhavaneṣu vasanti sma॥
न भिन्नभवनेषु वसन्ति स्म॥
prakṛtechāyāyām eva
प्रकृतेश्छायायामेव
nilīnā iva sphuranti sma॥
निलीना इव स्फुरन्ति स्म॥
na te namaskāreṇa tuṣyanti sma॥
न ते नमस्कारेण तुष्यन्ति स्म॥
na kevalaṃ praṇāmabāhulyena॥
न केवलं प्रणामबाहुल्येन॥
antarhṛdayasya śuddhiṃ paśyanti sma॥
अन्तर्हृदयस्य शुद्धिं पश्यन्ति स्म॥
bhaktidṛṣṭyā eva
भक्तिदृष्ट्यैव
anugrahaḥ pravartate sma॥
अनुग्रहः प्रवर्तते स्म॥
Mahānīlacakram
महानीलचक्रम्
----------------------------------
ṛtāt satyam udeti॥
ऋतात् सत्यमुदेति॥
satyāt dharmaḥ pravartate॥
सत्यात् धर्मः प्रवर्तते॥
ete trayaḥ
एते त्रयः
na kadācit viparivartante॥
न कदाचित् विपरिवर्तन्ते॥
kintu lokaḥ
किन्तु लोकः
teṣāṃ svarūpaṃ na jānāti॥
तेषां स्वरूपं न जानाति॥
tān eva punaḥ punaḥ
तान् एव पुनः पुनः
svārthabuddhyā vikurute॥
स्वार्थबुद्ध्या विकुरुते॥
bahavaḥ jñāninaḥ āgatāḥ॥
बहवः ज्ञानिनः आगताः॥
bahavaḥ gatāś ca॥
बहवः गताश्च॥
sve sve satyāvasthāṃ
स्वे स्वे सत्यावस्थां
paramaṃ satyam iti sthāpitavantaḥ॥
परमं सत्यमिति स्थापितवन्तः॥
kintu te api
किन्तु ते अपि
tat satyaṃ
तत् सत्यं
sarvakālaṃ dhārayituṃ na śekuḥ॥
सर्वकालं धारयितुं न शेकुः॥
satyaṃ tu
सत्यं तु
sarvāṃ kalpitāṃ satyāvasthām atikramati॥
सर्वां कल्पितां सत्यावस्थाम् अतिक्रमति॥
svapakvenaiva
स्वपक्वेनैव
jīvaṃ pacati sma॥
जीवं पचति स्म॥
na atra devaḥ॥
न अत्र देवः॥
na asuraḥ॥
न असुरः॥
sarve api
सर्वे अपि
svaguṇānusāreṇa pravartante॥
स्वगुणानुसारेण प्रवर्तन्ते॥
tasmāt duṣṭaḥ
तस्मात् दुष्टः
sahasaiva na pariṇamati॥
सहसैव न परिणमति॥
svavāsanābhiḥ saha eva
स्ववासनाभिः सह एव
pravahati sma॥
प्रवहति स्म॥
jīvaḥ api
जीवः अपि
sakṣirūpeṇa॥
साक्षिरूपेण॥
bhūtarūpeṇa॥
भूतरूपेण॥
pitṛrūpeṇa॥
पितृरूपेण॥
guṇarūpeṇa॥
गुणरूपेण॥
svakarmabaddhanāmnā ca॥
स्वकर्मबद्धनाम्ना च॥
pravartate sma॥
प्रवर्तते स्म॥
yādṛśī cetanā
यादृशी चेतना
antimocchvāse tiṣṭhati॥
अन्तिमोच्छ्वासे तिष्ठति॥
tādṛśī eva gatiḥ
तादृशी एव गतिः
jīvasya bhavati॥
जीवस्य भवति॥
etat eva duḥkham॥
एतत् एव दुःखम्॥
yadā jīvaḥ jānāti॥
यदा जीवः जानाति॥
“idānīm ahaṃ sañcārī॥
“इदानीम् अहं सञ्चारी॥
śvaḥ niścalaḥ bhaviṣyāmi॥”
श्वः निश्चलः भविष्यामि॥”
tathāpi
तथापि
svakarmāṇāṃ sākṣī eva tiṣṭhāmi॥
स्वकर्माणां साक्षी एव तिष्ठामि॥
dakṣaḥ api
दक्षः अपि
gajalakṣmyāḥ mantradraṣṭā āsīt॥
गजलक्ष्म्याः मन्त्रद्रष्टा आसीत्॥
tathāpi tasya śiraḥ
तथापि तस्य शिरः
chinnam abhavat॥
छिन्नम् अभवत्॥
ajamastakaṃ tasmai dattam॥
अजमस्तकं तस्मै दत्तम्॥
kintu dakṣaḥ
किन्तु दक्षः
na kevalaṃ yajñapatiḥ āsīt॥
न केवलं यज्ञपतिः आसीत्॥
sa eva
स एव
gajalakṣmyāḥ rahasyasya yantram abhavat॥
गजलक्ष्म्याः रहस्यस्य यन्त्रम् अभवत्॥
sa eva
स एव
gajalakṣmyāḥ icchayā
गजलक्ष्म्याः इच्छया
viṣṇutattvaprakāśanasya yantram abhavat॥
विष्णुतत्त्वप्रकाशनस्य यन्त्रम् अभवत्॥
tasya śiraśchedaḥ api
तस्य शिरश्छेदः अपि
na kevalaṃ daṇḍaḥ āsīt॥
न केवलं दण्डः आसीत्॥
paṇḍityasya ahaṃbhāvasya ca
पण्डित्यस्य अहम्भावस्य च
visarjanaṃ āsīt॥
विसर्जनम् आसीत्॥
ajamastakasya pratiṣṭhāpanena॥
अजमस्तकस्य प्रतिष्ठापनेन॥
jīvasya avaśiṣṭaḥ
जीवस्य अवशिष्टः
“aham aham” spandaḥ api darśitaḥ॥
“अहम् अहम्” स्पन्दः अपि दर्शितः॥
yena paṇḍitābhimānaḥ chinnaḥ॥
येन पण्डिताभिमानः छिन्नः॥
tenaiva
तेनैव
viṣṇutattvasya guhyaṃ prakāśitam॥
विष्णुतत्त्वस्य गुह्यं प्रकाशितम्॥
duryodhanaḥ api
दुर्योधनः अपि
balabhadramantrasya draṣṭā āsīt॥
बलभद्रमन्त्रस्य द्रष्टा आसीत्॥
tathāpi tasya cetasi
तथापि तस्य चेतसि
yuddhāgniḥ ajāyata॥
युद्धाग्निः अजायत॥
tena eva
तेन एव
yugaḥ api parivartitaḥ॥
युगः अपि परिवर्तितः॥
mahāpanditāḥ॥
महापण्डिताः॥
mahāvīrāḥ॥
महावीराः॥
mahājñāninaḥ api॥
महाज्ञानिनः अपि॥
dharmacakrasya bhramaṇāt
धर्मचक्रस्य भ्रमणात्
na mucyante sma॥
न मुच्यन्ते स्म॥
kecit svargaṃ yayuḥ॥
केचित् स्वर्गं ययुः॥
kecit patitāḥ॥
केचित् पतिताः॥
kecit punaḥ āgatāḥ॥
केचित् पुनः आगताः॥
cakraṃ tu
चक्रं तु
anivāryam eva bhramati sma॥
अनिवार्यमेव भ्रमति स्म॥
yadi tūṣṇīṃ tiṣṭhasi॥
यदि तूष्णीं तिष्ठसि॥
“ahaṃ sākṣī” iti manyamānaḥ॥
“अहं साक्षी” इति मन्यमानः॥
tadā api
तदा अपि
adharmasya chāyāyāṃ tiṣṭhasi॥
अधर्मस्य छायायां तिष्ठसि॥
maunaṃ api kadācit
मौनम् अपि कदाचित्
sahabhāgitvaṃ bhavati॥
सहभागित्वं भवति॥
atha yadi
अथ यदि
jīvaḥ svabuddhyā eva
जीवः स्वबुद्ध्या एव
dharmaṃ niścetuṃ icchati॥
धर्मं निश्चितुं इच्छति॥
tadā sa bhrāmyati॥
तदा स भ्राय्म्यति॥
mahānīlacakrasya gatiḥ hi
महानीलचक्रस्य गतिः हि
buddher atītā bhavati॥
बुद्धेरतीता भवति॥
tasmāt
तस्मात्
iṣṭadevatāyāḥ ādeśaḥ॥
इष्टदेवतायाः आदेशः॥
gurudhārā॥
गुरुधारा॥
vivekaḥ॥
विवेकः॥
saṅketāḥ ca॥
सङ्केताः च॥
mārgasya ekā eva dīpikā bhavanti॥
मार्गस्य एका एव दीपिका भवन्ति॥
evaṃ cakraṃ bhramati॥
एवं चक्रं भ्रमति॥
punaḥ punaḥ॥
पुनः पुनः॥
anantam iva॥
अनन्तम् इव॥
na kevalaṃ satyāvasthā
न केवलं सत्यावस्था
mokṣaḥ bhavati॥
मोक्षः भवति॥
na kevalaṃ
न केवलं
“ahaṃ nāsmi” iti jñānam॥
“अहं नास्मि” इति ज्ञानम्॥
api tu॥
अपि तु॥
“na kiñcid api jānāmi” iti
“न किञ्चिदपि जानामि” इति
vinayaḥ eva॥
विनयः एव॥
mahānīlacakrasya
महानीलचक्रस्य
prathamaṃ dvāram॥
प्रथमं द्वारम्॥
yadā jīvaḥ
यदा जीवः
svajñānasya api
स्वज्ञानस्य अपि
sīmānam paśyati॥
सीमानं पश्यति॥
yadā śāstram api
यदा शास्त्रम् अपि
antaḥmaune vilīyate॥
अन्तर्मौने विलीयते॥
yadā darśanāni sarvāṇi
यदा दर्शनानि सर्वाणि
svasthāneṣu tiṣṭhanti॥
स्वस्थानेषु तिष्ठन्ति॥
na parasparanāśāya॥
न परस्परनाशाय॥
tadā śanaiḥ
तदा शनैः
mahānīlacakrasya
महानीलचक्रस्य
guhyaṃ bhramaṇaṃ dṛśyate॥
गुह्यं भ्रमणं दृश्यते॥
na tat kevalaṃ kālasya॥
न तत् केवलं कालस्य॥
na karmaṇaḥ॥
न कर्मणः॥
na daivasya॥
न दैवस्य॥
ṛtasya spandena eva
ऋतस्य स्पन्देन एव
sarvaṃ pravartate॥
सर्वं प्रवर्तते॥
tasmāt
तस्मात्
na sarvaṃ parityājyaṃ॥
न सर्वं परित्याज्यम्॥
na sarvaṃ grāhyam॥
न सर्वं ग्राह्यम्॥
vivekenaiva
विवेकेनैव
svamārgaḥ sphuṭībhavati॥
स्वमार्गः स्फुटीभवति॥
saṅketāḥ api
सङ्केताः अपि
niḥśabdāḥ āgacchanti॥
निःशब्दाः आगच्छन्ति॥
samayeśvaryāḥ icchayā॥
समयेश्वर्याः इच्छया॥
ye tān paśyanti॥
ये तान् पश्यन्ति॥
te eva
ते एव
cakrasya madhye api
चक्रस्य मध्ये अपि
dharmaspandaṃ śṛṇvanti॥
धर्मस्पन्दं शृण्वन्ति॥
tadā jñāyate॥
तदा ज्ञायते॥
yat satyaṃ
यत् सत्यं
na kevalaṃ vicāre tiṣṭhati॥
न केवलं विचारे तिष्ठति॥
na kevalaṃ samādhau॥
न केवलं समाधौ॥
na kevalaṃ vākyārthe॥
न केवलं वाक्यार्थे॥
api tu॥
अपि तु॥
jīvasya
जीवस्य
pratyekakarmaṇi॥
प्रत्येककर्मणि॥
pratyekasaṅkalpe॥
प्रत्येकसङ्कल्पे॥
pratyekaspande ca॥
प्रत्येकस्पन्दे च॥
tat anugacchati॥
तत् अनुगच्छति॥
mahānīlacakraṃ hi
महानीलचक्रं हि
na bhayārtham bhramati॥
न भयार्थं भ्रमति॥
na daṇḍārtham॥
न दण्डार्थम्॥
jāgaraṇārtham eva॥
जागरणार्थम् एव॥
yena jīvaḥ
येन जीवः
svaguṇān॥
स्वगुणान्॥
svavāsanāḥ॥
स्ववासनाः॥
svakarmāṇi ca॥
स्वकर्माणि च॥
spaṣṭaṃ paśyati॥
स्पष्टं पश्यति॥
tataḥ śanaiḥ॥
ततः शनैः॥
ahaṃkārasya ghanāndhakāraḥ॥
अहंकारस्य घनान्धकारः॥
antar eva vilīyate॥
अन्तर एव विलीयते॥
na jñānagarveṇa॥
न ज्ञानगर्वेण॥
na mithyāvirāgeṇa॥
न मिथ्याविरागेण॥
kevalaṃ satyaspandena॥
केवलं सत्यस्पन्देन॥
ṛtasya maunena ca॥
ऋतस्य मौनेन च॥
tad eva rahasyam॥
तदेव रहस्यम्॥
yat cakraṃ bhramati॥
यत् चक्रं भ्रमति॥
kintu madhye
किन्तु मध्ये
maunaṃ tiṣṭhati॥
मौनं तिष्ठति॥
yat kālaḥ dhāvati॥
यत् कालः धावति॥
kintu satyaṃ
किन्तु सत्यं
na kadācit calati॥
न कदाचित् चलति॥
yat jīvaḥ
यत् जीवः
anekarūpeṣu bhramati॥
अनेकरूपेषु भ्रमति॥
tathāpi
तथापि
ṛtasya rekhāṃ
ऋतस्य रेखाम्
na atikramituṃ śaknoti॥
न अतिक्रमितुं शक्नोति॥
mahānīlacakrasya
महानीलचक्रस्य
bhramaṇe sati॥
भ्रमणे सति॥
kecit rudanti॥
केचित् रुदन्ति॥
kecit hasanti॥
केचित् हसन्ति॥
kecit jayanti॥
केचित् जयन्ति॥
kecit patanti॥
केचित् पतन्ति॥
cakraṃ tu
चक्रं तु
sarvān eva vahati॥
सर्वान् एव वहति॥
ataeva॥
अतएव॥
na kevalaṃ mokṣaḥ anviṣṭavyaḥ॥
न केवलं मोक्षः अन्विष्टव्यः॥
na kevalaṃ jñānam॥
न केवलं ज्ञानम्॥
na kevalaṃ sākṣibhāvaḥ॥
न केवलं साक्षिभावः॥
api tu॥
अपि तु॥
satye sthitiḥ॥
सत्ये स्थितिः॥
dharme spandaḥ॥
धर्मे स्पन्दः॥
bhaktau sevā॥
भक्तौ सेवा॥
viveke mārgaḥ॥
विवेके मार्गः॥
iti mahānīlacakrasya guhyaṃ pravartate॥
इति महानीलचक्रस्य गुह्यं प्रवर्तते॥
iti nīlāraṇyaṃ purāṇakālakaṇṭham॥
इति नीलारण्यं पुराणकालकण्ठम्॥
iti devīprasannam
इति देवीप्रसन्नम्
Triveṇīvidyā
Bhagavatī Rahasyaṃ
Purāṇakālakaṇṭham
त्रिवेणीविद्या
भगवती रहस्यं
पुराणकालकण्ठम्
-----------------------------
kirātasya sākṣātkārasya anantaram ॥
किरातस्य साक्षात्कारस्य अनन्तरम् ॥
sa eva svatantratejasi
mattagaja iva paryaṭati sma ॥
स एव स्वतन्त्रतेजसि
मत्तगज इव पर्यटति स्म ॥
na tasya cetasi
svanāma avaśiṣṭam ॥
na rūpam ॥
na aiśvaryasmṛtiḥ ॥
न तस्य चेतसि
स्वनाम अवशिष्टम् ॥
न रूपम् ॥
न ऐश्वर्यस्मृतिः ॥
sa eva svatantratejasi
bhrāntavat paryaṭati sma ॥
sa eva svatantratejasi
mattagaja iva paryaṭati sma ॥
स एव स्वतन्त्रतेजसि
भ्रान्तवत् पर्यटति स्म ॥
स एव स्वतन्त्रतेजसि
मत्तगज इव पर्यटति स्म ॥
kadācit hasan ॥
kadācit tūṣṇīm ॥
kadācit bhūtapretapiśācavat ॥
कदाचित् हसन् ॥
कदाचित् तूष्णीम् ॥
कदाचित् भूतप्रेतपिशाचवत् ॥
na etat duḥkham āsīt ॥
na śūnyavādaḥ ॥
na dehanāśabuddhiḥ ॥
na ca “kaścid asmi” iti vedanā ॥
न एतत् दुःखम् आसीत् ॥
न शून्यवादः ॥
न देहनाशबुद्धिः ॥
न च “कश्चिद् अस्मि” इति वेदना ॥
api tu
yasya “aham” iti bhāvaḥ
sa eva na vidyate iti
tasya sākṣātkāraḥ abhavat ॥
अपि तु
यस्य “अहम्” इति भावः
स एव न विद्यते इति
तस्य साक्षात्कारः अभवत् ॥
kevalaṃ satyam asti ॥
kevalaṃ nārāyaṇaḥ asti ॥
केवलं सत्यम् अस्ति ॥
केवलं नारायणः अस्ति ॥
tataḥ sa eva
ādiguruḥ iti lokeṣu kathitaḥ ॥
ततः स एव
आदिगुरुः इति लोकेषु कथितः॥
tasya eka eva sūtraḥ āsīt
“na ahaṃ asmi” ॥
तस्य एक एव सूत्रः आसीत्
“न अहं अस्मि” ॥
sa eva punaḥ
mṛttikāyāṃ krīḍati sma ॥
स एव पुनः
मृत्तिकायां क्रीडति स्म ॥
na kaścit taṃ dṛṣṭvā
“eṣa nārāyaṇaḥ” iti
niścetuṃ śaśāka ॥
न कश्चित् तं दृष्ट्वा
“एष नारायणः” इति
निश्चेतुं शशाक ॥
ye viṣṇuṃ
kevalaṃ alaṅkāreṣu paśyanti sma ॥
ye aiśvaryeṣu ॥
ye bhogeṣu ॥
te tam avajānanti sma ॥
ये विष्णुं
केवलं अलङ्कारेषु पश्यन्ति स्म ॥
ये ऐश्वर्येषु॥
ये भोगेषु॥
ते तम् अवजानन्ति स्म ॥
sa tu
satāvāsthāyāṃ magnavat
sarvaṃ vismṛtavān iva vyarocat ॥
स तु
सतावास्थायां मग्नवत्
सर्वं विस्मृतवान् इव व्यरोचत् ॥
tadā gajalakṣmī svayam
bhagavatīrūpeṇa avatīrṇā ॥
तदा गजलक्ष्मी स्वयम्
भगवतीरूपेण अवतीर्णा ॥
sā eva
rāmacāṇḍikā mahālakṣmīḥ ॥
सा एव
रामचाण्डिका महालक्ष्मीः ॥
dakṣasya kule
sā līlayā prādurbabhūva ॥
vicitrā khalu bhagavatyāḥ kathā ॥
दक्षस्य कुले
सा लीलया प्रादुर्बभूव ॥
विचित्रा खलु भगवत्याः कथा ॥
vāritā api gacchati ॥
uktā api na tiṣṭhati ॥
maunaṃ jñātvā api
śabdair eva hṛdayaṃ viddhi ॥
वारिता अपि गच्छति ॥
उक्ता अपि न तिष्ठति ॥
मौनं ज्ञात्वा अपि
शब्दैर् एव हृदयं विद्धि ॥
yathā satī ॥
yathā sītā ॥
यथा सती ॥
यथा सीता ॥
na etat kevalaṃ strīsvabhāvaḥ ॥
na kevalaṃ bhāvaḥ ॥
न एतत् केवलं स्त्रीस्वभावः ॥
न केवलं भावः ॥
api tu
lakṣyasya guhyaṃ yantram ॥
अपि तु
लक्ष्यस्य गुह्यं यन्त्रम् ॥
yāvat śrīḥ
bhagavataḥ netrayoḥ sannihitā tiṣṭhati ॥
tāvat lakṣyaṃ na sphuṭībhavati ॥
यावत् श्रीः
भगवतः नेत्रयोः सन्निहिता तिष्ठति ॥
तावत् लक्ष्यं न स्फुटीभवति ॥
virahena eva
mahān mārgaḥ udghāṭyate ॥
विरहेन एव
महान् मार्गः उद्घाट्यते ॥
tasyāḥ mārgaḥ
ādikālāt eva ugraḥ āsīt ॥
तस्याः मार्गः
आदिकालात् एव उग्रः आसीत् ॥
sā eva premṇā bhedaṃ karoti ॥
premṇā virahaṃ dadāti ॥
premṇā eva
bhagavantaṃ lakṣyaṃ prati nayati ॥
सा एव प्रेम्णा भेदं करोति ॥
प्रेम्णा विरहं ददाति ॥
प्रेम्णा एव
भगवन्तं लक्ष्यं प्रति नयति ॥
dakṣaḥ api
gajalakṣmyāḥ mantradraṣṭā āsīt ॥
दक्षः अपि
गजलक्ष्म्याः मन्त्रद्रष्टा आसीत् ॥
tathāpi
tasya śiraḥ hutam abhavat ॥
तथापि
तस्य शिरः हुतम् अभवत् ॥
prajāpatiḥ eva
svamastakaṃ
satyasya svayaṃugrasvarūpaprakāśanāya arpayāmāsa ॥
प्रजापतिः एव
स्वमस्तकं
सत्यस्य स्वयंउग्रस्वरूपप्रकाशनाय अर्पयामास ॥
tenaiva
bhagavatī
bhagavantaṃ lokasya agre prakāśitavatī ॥
तेनैव
भगवती
भगवन्तं लोकस्य अग्रे प्रकाशितवती ॥
na śāstreṇa ॥
na tarkeṇa ॥
na kevalaṃ jñānena ॥
न शास्त्रेण ॥
न तर्केण ॥
न केवलं ज्ञानेन ॥
api tu
chedanena ॥
bhaṅgena ॥
ugrānugraheṇa ca ॥
अपि तु
छेदनेन ॥
भङ्गेन ॥
उग्रानुग्रहेण च ॥
yadā yadā sa sāmānyanara iva vyavahārān akarot ॥
tadā tadā sā mugdhanārī iva babhūva ॥
यदा यदा स सामान्यनर इव व्यवहारान् अकरोत् ॥
तदा तदा सा मुग्धनारी इव बभूव ॥
yena saḥ
svam eva svarūpaṃ punaḥ smaret ॥
svadharmānusāreṇa karma ca ācaret ॥
येन सः
स्वम् एव स्वरूपं पुनः स्मरेत् ॥
स्वधर्मानुसारेण कर्म च आचरेत् ॥
sadānande sa sākṣivat tiṣṭhati sma ॥
varāha iva॥
सदानन्दे स साक्षिवत् तिष्ठति स्म ॥
वराह इव॥
kintu yadā sa cidānandaṃ praviśati sma ॥
किन्तु यदा स चिदानन्दं प्रविशति स्म ॥
tadā saḥ
na kevalaṃ varāhaḥ ॥
तदा सः
न केवलं वराहः ॥
varāhanarasiṃha eva bhavati sma ॥
वराहनरसिंह एव भवति स्म ॥
sā eva
bhagavatyāḥ śaraccandramukharāmacandrikā ॥
सा एव
भगवत्याः शरच्चन्द्रमुखरामचन्द्रिका ॥
iti bhagavatīrahasyaṃ purāṇakālakaṇṭham ॥
इति भगवतीरहस्यं पुराणकालकण्ठम् ॥
iti devīprasannam
इति देवीप्रसन्नम्
Triveṇīvidyā
Bhagavadrahasyaṃ
Purāṇakālakaṇṭham
त्रिवेणीविद्या भगवद्रहस्यं
पुराणकालकण्ठम्
---------------------------
purāṇakālasya gambhīraninādeṣu śānteṣu ॥
yadā yugānāṃ dhūlī
ākāśagaṅgāsu iva vilīyate sma ॥
tadā kālaḥ
rāmāyaṇadhārāṃ praviṣṭaḥ ॥
पुराणकालस्य गम्भीरनिनादेषु शान्तेषु ॥
यदा युगानां धूली
आकाशगङ्गासु इव विलीयते स्म ॥
तदा कालः
रामायणधारां प्रविष्टः ॥
tatra api
sarvakāṇḍānāṃ hṛdayabhūtaḥ ॥
sundarakāṇḍaḥ
atiśayena vyarocat ॥
तत्र अपि
सर्वकाण्डानां हृदयभूतः ॥
सुन्दरकाण्डः
अतिशयेन व्यरोचत ॥
yato hi
tatra sundaraḥ āgataḥ ॥
tatra sundarī virahāgninā dahyamānā āsīt ॥
tatra sundarasya nāma
śabdātītaṃ rasaṃ abhavat ॥
यतो हि
तत्र सुन्दरः आगतः ॥
तत्र सुन्दरी विरहाग्निना दह्यमाना आसीत् ॥
तत्र सुन्दरस्य नाम
शब्दातीतं रसं अभवत् ॥
aśokavāṭikāyāṃ
niśāyāḥ nīlacandrikāsu patantīṣu ॥
mandamandavāyunā kampamānāḥ
aśokapallavāḥ
guhyasaṅketaṃ dadati sma ॥
अशोकवाटिकायां
निशायाः नीलचन्द्रिकासु पतन्तीषु ॥
मन्दमन्दवायुना कम्पमानाः
अशोकपल्लवाः
गुह्यसङ्केतं ददति स्म ॥
śiṃśapāvṛkṣasya adhastāt ॥
janakanandinī
tūṣṇīm iva candralekhā babhūva ॥
शिंशपावृक्षस्य अधस्तात् ॥
जनकनन्दिनी
तूष्णीम् इव चन्द्रलेखा बभूव ॥
na sā kevalaṃ maithilī ॥
na kevalaṃ rāmasya vallabhā ॥
api tu
anantatapasāṃ
guhyaphalasvarūpiṇī ॥
न सा केवलं मैथिली ॥
न केवलं रामस्य वल्लभा ॥
अपि तु
अनन्ततपसां
गुह्यफलस्वरूपिणी ॥
tasyāḥ niḥśvāseṣu
mālatīgandhaḥ api malinībhavati sma ॥
tasyāḥ maune
kokilāḥ api gānaṃ vismṛtavantaḥ ॥
तस्याः निःश्वासेषु
मालतीगन्धः अपि मलिनीभवति स्म ॥
तस्याः मौने
कोकिलाः अपि गानं विस्मृतवन्तः ॥
tadā
śākhāsu nilīnaḥ ॥
vāyunā saha āgata iva ॥
hanūmān
mandam avatatāra ॥
तदा
शाखासु निलीनः ॥
वायुना सह आगतः इव ॥
हनूमान्
मन्दम् अवततार ॥
tasya āgamane ॥
śuṣkaparṇāni api
mṛduśabdaṃ kartuṃ ārabdhāni ॥
yathā vanaṃ svayam vadet —
“rāmadūtaḥ āgataḥ” iti ॥
तस्य आगमने ॥
शुष्कपर्णानि अपि
मृदुशब्दं कर्तुं आरब्धानि ॥
यथा वनं स्वयम् वदेत् —
“रामदूतः आगतः” इति ॥
sa praṇamya uvāca ॥
“janani ॥
ahaṃ rāmasya dūtaḥ” ॥
स प्रणम्य उवाच ॥
“जननि ॥
अहं रामस्य दूतः” ॥
iti śrutvā api
sā sahasā na viśvasīt ॥
इति श्रुत्वा अपि
सा सहसा न विश्वासीत् ॥
yato hi
pūrvam api
brāhmaṇarūpeṇa āgatya ॥
daśagrīvaḥ
chalaṃ kṛtavān ॥
यतो हि
पूर्वम् अपि
ब्राह्मणरूपेण आगत्य ॥
दशग्रीवः
छलं कृतवान् ॥
“adya vānaraveṣeṇa api
sa eva āgataḥ syāt” iti ॥
saṃśayaḥ
candragraha iva
tasyāḥ cetasi vyarocat ॥
“अद्य वानरवेषेण अपि
स एव आगतः स्यात्” इति ॥
संशयः
चन्द्रग्रह इव
तस्याः चेतसि व्यरोचत् ॥
tataḥ sā jagāda ॥
“yadi satyaṃ
rāmadūtaḥ asi ॥
tarhi vada —
kīdṛśaḥ mama rāmaḥ ?”
ततः सा जगाद ॥
“यदि सत्यं
रामदूतः असि ॥
तर्हि वद —
कीदृशः मम रामः ?” ॥
hanūmān tu
kṣaṇaṃ tūṣṇīm babhūva ॥
हनूमान् तु
क्षणं तूष्णीम् बभूव ॥
yato hi
rāmanāma śravaṇamātreṇa api
tasya रोमाञ्चाः
kadambakusumāni iva udatiṣṭhan ॥
यतो हि
रामनाम श्रवणमात्रेण अपि
तस्य रोमाञ्चाः
कदम्बकुसुमानि इव उदतिष्ठन् ॥
tasmin kṣaṇe ॥
vāyuḥ api mandībabhuva ॥
candrikā api
śiṃśapāpatreṣu niścalā abhavat ॥
तस्मिन् क्षणे ॥
वायुः अपि मन्दीबभूव ॥
चन्द्रिका अपि
शिंशपापत्रेषु निश्चला अभवत् ॥
sa hṛdaye
rāmaṃ dhyātvā ॥
ānandabāṣpākulitākṣaḥ
mandam uvāca ॥
स हृदये
रामं ध्यात्वा ॥
आनन्दबाष्पाकुलिताक्षः
मन्दम् उवाच ॥
“devi ॥
na śakyate rāmaḥ
kevalaṃ varṇayitum ॥
“देवि ॥
न शक्यते रामः
केवलं वर्णयितुम् ॥
sa hi
na kevalaṃ naraḥ ॥
na kevalaṃ rājaputraḥ ॥
na kevalaṃ dharmasya mārgaḥ ॥
स हि
न केवलं नरः ॥
न केवलं राजपुत्रः ॥
न केवलं धर्मस्य मार्गः ॥
sa eva
śāntānāṃ śāntiḥ ॥
virahiṇāṃ prāṇaḥ ॥
satāṃ satyam ॥
bhaktānāṃ antarnihitaḥ nādaḥ ॥
स एव
शान्तानां शान्तिः ॥
विरहिणां प्राणः ॥
सतां सत्यम् ॥
भक्तानां अन्तर्निहितः नादः ॥
tasya netre ॥
śaradambare
nirmale sarasī iva ॥
तस्य नेत्रे ॥
शरदम्बरे
निर्मले सरसी इव ॥
tasya smitaṃ ॥
prathamavarṣāsu
śuṣkadharāyāṃ patitaḥ
candrakiraṇa iva ॥
तस्य स्मितम् ॥
प्रथमवर्षासु
शुष्कधरायां पतितः
चन्द्रकिरण इव ॥
tasya vāk ॥
veṇunāda iva ॥
yena vanaṃ api
svam ātmānaṃ vismarati ॥
तस्य वाक् ॥
वेणुनाद इव ॥
येन वनं अपि
स्वम् आत्मानं विस्मरति ॥
tasya bāhū ॥
yugāntasamudrayoḥ
setubandhau iva ॥
तस्य बाहू ॥
युगान्तसमुद्रयोः
सेतुबन्धौ इव ॥
tasya gatiḥ ॥
siṃhasya iva ॥
kintu sparśaḥ ॥
navotpalapatrasya api
mṛdutaraḥ ॥
तस्य गतिः ॥
सिंहस्य इव ॥
किन्तु स्पर्शः ॥
नवोत्पलपत्रस्य अपि
मृदुतरः ॥
rāmaḥ hi ॥
dṛṣṭimātreṇa
śokavanāni api
nandanaṃ karoti ॥
रामः हि ॥
दृष्टिमात्रेण
शोकवनानि अपि
नन्दनं करोति ॥
iti tasya vacaneṣu ॥
aśokavāṭikāyāṃ
niśā api
madhuratarā abhavat ॥
इति तस्य वचनेषु ॥
अशोकवाटिकायां
निशा अपि
मधुरतरा अभवत् ॥
dūreṣu jaladhārāḥ ॥
mṛduśabdena patanti sma ॥
bhekānāṃ ninādāḥ api
meghamandragītam iva śrūyante sma ॥
दूरेषु जलधाराः ॥
मृदुशब्देन पतन्ति स्म ॥
भेकानां निनादाः अपि
मेघमन्द्रगीतम् इव श्रूयन्ते स्म ॥
yathā prakṛtiḥ api
hanūmataḥ mukhena
rāmaṃ śṛṇoti sma ॥
यथा प्रकृतिः अपि
हनूमतः मुखेन
रामं शृणोति स्म ॥
tataḥ sā maithilī ॥
nimīlitākṣī
kṣaṇaṃ niścalā babhūva ॥
ततः सा मैथिली ॥
निमीलिताक्षी
क्षणं निश्चला बभूव ॥
yato hi
hanūmataḥ vacaneṣu ॥
sā kevalaṃ śabdān na śuśrāva ॥
यतो हि
हनूमतः वचनेषु ॥
सा केवलं शब्दान् न शुश्राव ॥
api tu
rāmasya pādanyāsaṃ ॥
tasya hāsaṃ ॥
tasya karasparśaṃ ॥
tasya premṇaḥ niḥśvāsaṃ ca
antarhṛdaye anubabhūva ॥
अपि तु
रामस्य पादन्यासम् ॥
तस्य हासम् ॥
तस्य करस्पर्शम् ॥
तस्य प्रेम्णः निःश्वासं च
अन्तर्हृदये अनुभभूव ॥
tasmin kṣaṇe ॥
candramāḥ api
meghapaṭalāt mandam niragacchat ॥
तस्मिन् क्षणे ॥
चन्द्रमाः अपि
मेघपटलात् मन्दम् निरगच्छत् ॥
aśokavṛkṣāṇāṃ puṣpāṇi ॥
vāyunā saha
dhārābhir iva apatan ॥
अशोकवृक्षाणां पुष्पाणि ॥
वायुना सह
धाराभिर् इव अपतन् ॥
yathā vanaṃ svayam
virahaduḥkhasya antaṃ jñātvā ॥
ānandabāṣpaiḥ avarṣat ॥
यथा वनं स्वयम्
विरहदुःखस्य अन्तं ज्ञात्वा ॥
आनन्दबाष्पैः अवर्षत् ॥
sā mandam uvāca ॥
“hanūman ॥
na śakyaṃ etat
māyayā kartum ॥
सा मन्दम् उवाच ॥
“हनूमन् ॥
न शक्यं एतत्
मायया कर्तुम् ॥
yathā tvayā rāmaḥ uditaḥ ॥
tathā kevalaṃ
tasya antarāṅgaḥ eva
tathā vaktuṃ śaknoti ॥
यथा त्वया रामः उदितः ॥
तथा केवलं
तस्य अन्तराङ्गः एव
तथा वक्तुं शक्नोति ॥
tvayi dṛṣṭe ॥
mama hṛdayasya saṃśayaḥ
śaradjalada iva vilīnaḥ ॥
त्वयि दृष्टे ॥
मम हृदयस्य संशयः
शरद्जलद इव विलीनः ॥”
iti tasyāḥ vacanena ॥
hanūmān api
praṇayagauraveṇa avanataḥ abhavat ॥
इति तस्याः वचनेन ॥
हनूमान् अपि
प्रणयगौरवेण अवनतः अभवत् ॥
sa tu jānāti sma ॥
स तु जानाति स्म ॥
na etat kevalaṃ
sītāyāḥ praśnaḥ ॥
न एतत् केवलं
सीतायाः प्रश्नः ॥
api tu
sarvabhagavatyāḥ
ādikālāt pravṛttaḥ
guhyasaṃvādaḥ ॥
अपि तु
सर्वभगवत्याः
आदिकालात् प्रवृत्तः
गुह्यसंवादः ॥
“vada ॥
kīdṛśaḥ mama bhagavān ?”
“वद ॥
कीदृशः मम भगवान् ?” ॥
iti eva
triveṇīvidyāyāḥ
ādyaḥ adhikāraḥ ॥
इति एव
त्रिवेणीविद्यायाः
आद्यः अधिकारः ॥
na mantraiḥ ॥
na śāstrapaṭhanena ॥
na tarkeṇa ॥
na kevalaṃ tapasā ॥
न मन्त्रैः ॥
न शास्त्रपठनेन ॥
न तर्केण ॥
न केवलं तपसा ॥
api tu
yasya hṛdaye
bhagavataḥ svarūpaṃ
niḥśvāsa iva vasati ॥
अपि तु
यस्य हृदये
भगवतः स्वरूपं
निःश्वास इव वसति ॥
sa eva
bhagavatyāḥ agre
bhagavantaṃ varṇayituṃ śaknoti ॥
स एव
भगवत्याः अग्रे
भगवन्तं वर्णयितुं शक्नोति ॥
puruṣaḥ ca prakṛtiḥ ca ॥
na kadācit jāte ॥
na kadācit naṣṭe ॥
पुरुषः च प्रकृतिः च ॥
न कदाचित् जाते ॥
न कदाचित् नष्टे ॥
tau hi
anāditvena ॥
śāśvatena rasena ca
kevalaṃ vyarocetām ॥
तौ हि
अनादित्वेन ॥
शाश्वतेन रसेन च
केवलं व्यरोचेताम् ॥
idaṃ yat jagat dṛśyate ॥
parvatāḥ ॥
nadyaḥ ॥
grahagaṇāḥ ॥
sarvāṇi bhūtāni ca ॥
इदं यत् जगत् दृश्यते ॥
पर्वताः ॥
नद्यः ॥
ग्रहगणाः ॥
सर्वाणि भूतानि च ॥
etat sarvam ॥
prakṛtināmni darpaṇe ॥
puruṣasya pratibimbaḥ eva ॥
एतत् सर्वम् ॥
प्रकृतिनाम्नि दर्पणे ॥
पुरुषस्य प्रतिबिम्बः एव ॥
ataḥ eva ॥
yadi pratibimbaṃ asti ॥
tarhi rūpam api asti ॥
अतः एव ॥
यदि प्रतिबिम्बं अस्ति ॥
तर्हि रूपम् अपि अस्ति ॥
yadi rūpam asti ॥
tarhi prema api asti ॥
यदि रूपम् अस्ति ॥
तर्हि प्रेम अपि अस्ति ॥
yadi prema asti ॥
tarhi virahaḥ api avaśyam asti ॥
यदि प्रेम अस्ति ॥
तर्हि विरहः अपि अवश्यम् अस्ति ॥
iti guhyāt guhyataraṃ
bhagavadrahasyaṃ babhūva ॥
इति गुह्यात् गुह्यतरं
भगवद्रहस्यं बभूव ॥
nīlāranyasya gambhīreṣu ॥
yatra meghāḥ api
parvatānām śikhareṣu viśrāmyanti sma ॥
नीलारण्यस्य गम्भीरेषु ॥
यत्र मेघाः अपि
पर्वतानाम् शिखरेषु विश्राम्यन्ति स्म ॥
yatra rātrau ॥
agnijvālā iva
kiṃśukapuṣpāṇi arajanta ॥
यत्र रात्रौ ॥
अग्निज्वाला इव
किंशुकपुष्पाणि अराजन्त ॥
yatra varṣāsu ॥
bhekānāṃ ninādāḥ
mṛdaṅgadhvanīn iva
dikṣu vyacaran ॥
यत्र वर्षासु ॥
भेकानां निनादाः
मृदङ्गध्वनीन् इव
दिक्षु व्यचरन् ॥
tatra ekaḥ
mahān nimbaḥ atiṣṭhat ॥
तत्र एकः
महान् निम्बः अतिष्ठत् ॥
sa eva
agnistambhasya
vanarūpaṃ babhūva ॥
स एव
अग्निस्तम्भस्य
वनरूपं बभूव ॥
tasya mūle ॥
ekaḥ śītalaḥ pravāhaḥ
mandam amandam acalat ॥
तस्य मूले ॥
एकः शीतलः प्रवाहः
मन्दम् अमन्दम् अचलत् ॥
tasya jalasya spandaneṣu ॥
yathā anantayugānāṃ
guhyamantrāḥ śrūyante sma ॥
तस्य जलस्य स्पन्दनेषु ॥
यथा अनन्तयुगानां
गुह्यमन्त्राः श्रूयन्ते स्म ॥
atha kadācit ॥
tasmin pravāhe ॥
candrakāntiḥ kampitā ॥
अथ कदाचित् ॥
तस्मिन् प्रवाहे ॥
चन्द्रकान्तिः कम्पिता ॥
jalataraṅgāḥ
sahasā hemavarṇāḥ abhavan ॥
जलतरङ्गाः
सहसा हेमवर्णाः अभवन् ॥
vanaṃ tūṣṇīm abhavat ॥
वनं तूष्णीम् अभवत् ॥
vāyuḥ api
parṇānāṃ calanaṃ vismṛtavān iva ॥
वायुः अपि
पर्णानां चलनं विस्मृतवान् इव ॥
tataḥ tasmāt pravāhāt ॥
mūlaprakṛtiḥ svayam udatiṣṭhat ॥
ततः तस्मात् प्रवाहात् ॥
मूलप्रकृतिः स्वयम् उदतिष्ठत ॥
sā vanadurgā ॥
सा वनदुर्गा ॥
śaṅkhaṃ bibhratī ॥
cakraṃ bibhratī ॥
gadāṃ bibhratī ॥
padmaṃ bibhratī ॥
शङ्खं बिभ्रती ॥
चक्रं बिभ्रती ॥
गदां बिभ्रती ॥
पद्मं बिभ्रती ॥
yathā sākṣāt
puruṣasya pratibimbaṃ
rūpaṃ dhṛtvā tiṣṭhet ॥
यथा साक्षात्
पुरुषस्य प्रतिबिम्बं
रूपं धृत्वा तिष्ठेत् ॥
sā prathamaṃ
svahṛdaye eva apṛcchat ॥
सा प्रथमं
स्वहृदये एव अपृच्छत् ॥
“kasya ahaṃ pratidhvaniḥ ?”
“kasya ahaṃ chāyā ?”
“kasya ayaṃ premaḥ ?”
“कस्य अहं प्रतिध्वनिः ?”
“कस्य अहं छाया ?”
“कस्य अयं प्रेमः ?” ॥
tataḥ sā
pravāhasya mārgaṃ anusartuṃ ārabdhavatī ॥
ततः सा
प्रवाहस्य मार्गम् अनुसर्तुं आरब्धवती ॥
yato hi
jalaṃ kadācit
svamūlaṃ na vismarati ॥
यतो हि
जलं कदाचित्
स्वमूलं न विस्मरति ॥
sā vaneṣu acarat ॥
śailān atarat ॥
guhāsu nyavasat ॥
nadītīreṣu tūṣṇīm atiṣṭhat ॥
सा वनेषु अचरत् ॥
शैलान् अतरत् ॥
गुहासु न्यवसत् ॥
नदीतीरेषु तूष्णीम् अतिष्ठत् ॥
kadācit
varṣārātrau ॥
vidyutprakāśeṣu
tasyāḥ netre
jaladhāre iva sphurataḥ sma ॥
कदाचित्
वर्षारात्रौ ॥
विद्युत्प्रकाशेषु
तस्याः नेत्रे
जलधारे इव स्फुरतः स्म ॥
kadācit
hemantaprabhāteṣu ॥
śiśiravāyunā saha
tasyāḥ niḥśvāsāḥ
dhūmadhārā iva vyacaranta ॥
कदाचित्
हेमन्तप्रभातेषु ॥
शिशिरवायुना सह
तस्याः निःश्वासाः
धूमधारा इव व्यचरन्त ॥
kadācit
vasantakāle ॥
latāḥ svayam
tasyāḥ keśeṣu puṣpāṇi nyadhāt ॥
कदाचित्
वसन्तकाले ॥
लताः स्वयम्
तस्याः केशेषु पुष्पाणि न्यधात् ॥
vanaṃ hi
tām na kevalaṃ apaśyat ॥
वनं हि
ताम् न केवलं अपश्यत् ॥
vanaṃ tāṃ
jananīm iva asevata ॥
वनं ताम्
जननीम् इव असेवत ॥
mṛgāḥ
tasyāḥ pādacchāyāyāṃ śayitāḥ ॥
मृगाः
तस्याः पादच्छायायां शयिताः ॥
mayūrāḥ
tasyāḥ hāse
nṛtyitum ārabdhavantaḥ ॥
मयूराः
तस्याः हासे
नृत्यितुम् आरब्धवन्तः ॥
kokilāḥ api
tasyāḥ mauneṣu
gītam utsṛjya tūṣṇīm babhūvuḥ ॥
कोकिलाः अपि
तस्याः मौनेषु
गीतम् उत्सृज्य तूष्णीम् बभूवुः ॥
yato hi
sā eva
vanasya prāṇaḥ āsīt ॥
यतो हि
सा एव
वनस्य प्राणः आसीत् ॥
kintu ॥
किन्तु ॥
anantapuṣpeṣu api ॥
anantacandrikāsu api ॥
anantavarṣāsu api ॥
अनन्तपुष्पेषु अपि ॥
अनन्तचन्द्रिकासु अपि ॥
अनन्तवर्षासु अपि ॥
tasyāḥ hṛdayasya
ekaḥ deśaḥ
śūnya iva atiṣṭhat ॥
तस्याः हृदयस्य
एकः देशः
शून्य इव अतिष्ठत् ॥
yathā vīṇāyāḥ
ekaḥ tantuḥ
aspṛṣṭaḥ tiṣṭhet ॥
यथा वीणायाः
एकः तन्तुः
अस्पृष्टः तिष्ठेत् ॥
sā jānāti sma ॥
सा जानाति स्म ॥
“asti kaścit ॥
yasyāḥ smaraṇena eva
mama antarhṛdaye
ayaṃ nādaḥ jāyate” ॥
“अस्ति कश्चित् ॥
यस्य स्मरणेन एव
मम अन्तर्हृदये
अयं नादः जायते” ॥
evaṃ bahuṣu yugavat dineṣu gateṣu ॥
sā virahasya agniṃ
hṛdaye nigūhya atiṣṭhat ॥
एवं बहुषु युगवत् दिनेषु गतेषु ॥
सा विरहस्य अग्निं
हृदये निगूह्य अतिष्ठत् ॥
yato hi
yadi sā rudet ॥
samudrāḥ velāṃ bhindyuḥ ॥
यतो हि
यदि सा रुदेत् ॥
समुद्राः वेलां भिन्द्युः ॥
yadi sā duḥkhaṃ prakāśayet ॥
dharaṇī śuṣkā bhavet ॥
यदि सा दुःखं प्रकाशयेत् ॥
धरणी शुष्का भवेत् ॥
yadi sā niḥśvased ॥
vāyavaḥ api
śokagītāni vāhayeyuḥ ॥
यदि सा निःश्वसेत् ॥
वायवः अपि
शोकगीतानि वाहयेयुः ॥
ataḥ sā
svam eva hṛdayaṃ
prakṛteḥ āvaraṇena ācchādayāmāsa ॥
अतः सा
स्वम् एव हृदयं
प्रकृतेः आवरणेन आच्छादयामास ॥
hāseṣu puṣpāṇi ॥
mauneṣu candrikā ॥
nṛtyeṣu mayūrāḥ ॥
dṛṣṭau karuṇā ॥
हासेषु पुष्पाणि ॥
मौनेषु चन्द्रिका ॥
नृत्येषु मयूराः ॥
दृष्टौ करुणा ॥
evaṃ sā
vanaṃ jīvayati sma ॥
एवं सा
वनं जीवयति स्म ॥
atha ekadā ॥
अथ एकदा ॥
varṣānte ॥
nabhaḥ nirmalaṃ babhūva ॥
वर्षान्ते ॥
नभः निर्मलं बभूव ॥
jaladhārāḥ
parvatānām uraḥsu
rajatamālā iva apatan ॥
जलधाराः
पर्वतानाम् उरःसु
रजतमाला इव अपतन् ॥
bhūmiḥ
navatṛṇagandhena
sarvataḥ sugandhinī abhavat ॥
भूमिः
नवतृणगन्धेन
सर्वतः सुगन्धिनी अभवत् ॥
tasmin dine ॥
sā mayūraiḥ saha
krīḍitum ārabdhavatī ॥
तस्मिन् दिने ॥
सा मयूरैः सह
क्रीडितुम् आरब्धवती ॥
ekaṃ mayūraṃ
sā haste gṛhītvā dhāvati sma ॥
एकं मयूरं
सा हस्ते गृहीत्वा धावति स्म ॥
aparaḥ tu
nīlameghasya chāyā iva
dūram palāyate sma ॥
अपरः तु
नीलमेघस्य छाया इव
दूरम् पलायते स्म ॥
taṃ dhartum icchantī ॥
sā hasantī vaneṣu adhāvat ॥
तं धर्तुम् इच्छन्ती ॥
सा हसन्ती वनेषु अधावत् ॥
tasmin kṣaṇe ॥
तस्मिन् क्षणे ॥
ekaḥ tīkṣṇaḥ kaṇṭakaḥ ॥
tasyāḥ padmakomale pāde
sahasā alagata ॥
एकः तीक्ष्णः कण्टकः ॥
तस्याः पद्मकोमले पादे
सहसा अलगत ॥
sā sahasā sthagitā ॥
सा सहसा स्थगिता ॥
mayūrāḥ api
niścalāḥ abhavan ॥
मयूराः अपि
निश्चलाः अभवन् ॥
vāyuḥ nivṛtta iva ॥
वायुः निवृत्त इव ॥
dūreṣu jalapātāḥ api
mandatarāḥ śrūyante sma ॥
दूरेषु जलपाताः अपि
मन्दतराः श्रूयन्ते स्म ॥
tasyāḥ mukhacandrikā ॥
śaradinduḥ meghena ācchanna iva
kṣaṇena malinī abhavat ॥
तस्याः मुखचन्द्रिका ॥
शरदिन्दुः मेघेन आच्छन्न इव
क्षणेन मलिनी अभवत् ॥
tadā ॥
तदा ॥
anantayugānāṃ nigūḍhaḥ virahaḥ ॥
ekaṃ niḥśvāsaṃ bhittvā
hṛdayāt niragacchat ॥
अनन्तयुगानां निगूढः विरहः ॥
एकं निःश्वासं भित्त्वा
हृदयात् निरगच्छत् ॥
sā antarhṛdaye acintayat ॥
सा अन्तर्हृदये अचिन्तयत् ॥
“yadi saḥ atra abhaviṣyat ॥
na ahaṃ evaṃ
kaṇṭakavane caritum arhāmi ॥
“यदि सः अत्र अभविष्यत् ॥
न अहम् एवं
कण्टकवने चरितुम् अर्हामि ॥
sa māṃ
svabāhvoḥ madhye dhārayet ॥
स मां
स्वबाह्वोः मध्ये धारयेत् ॥
mama pādau ॥
bhūmeḥ duḥkhaṃ na spṛśetām” ॥
मम पादौ ॥
भूमेः दुःखं न स्पृशेताम्” ॥
iti sā cintayantī ॥
nimīlitākṣī
sthagitaniḥśvāsā babhūva ॥
इति सा चिन्तयन्ती ॥
निमीलिताक्षी
स्थगितनिःश्वासा बभूव ॥
tasmin kṣaṇe ॥
meghāḥ api
gaganamadhye niścalā iva atiṣṭhan ॥
तस्मिन् क्षणे ॥
मेघाः अपि
गगनमध्ये निश्चला इव अतिष्ठन् ॥
vanaṃ
śravaṇam iva abhavat ॥
वनं
श्रवणम् इव अभवत् ॥
na pakṣiṇaḥ akūjana ॥
na pattrāṇi akampanta ॥
न पक्षिणः अकूजन् ॥
न पत्राणि अकम्पन्त ॥
kevalaṃ ॥
dūrasya jalapātasya
mandanādaḥ
hṛdayasya antarāle
anunāda iva śrūyate sma ॥
केवलं ॥
दूरस्य जलपातस्य
मन्दनादः
हृदयस्य अन्तराले
अनुनाद इव श्रूयते स्म ॥
atha sahasā ॥
अथ सहसा ॥
sā anubhūtavatī ॥
सा अनुभूतवती ॥
yathā kaścit ॥
atiśītalaḥ ॥
ati-komalaḥ ॥
candanasugandhimān sparśaḥ ॥
यथा कश्चित् ॥
अतिशीतलः ॥
अति-कोमलः ॥
चन्दनसुगन्धिमान् स्पर्शः ॥
tasyāḥ pādayoḥ
mandam avatatāra ॥
तस्याः पादयोः
मन्दम् अवततार ॥
sā prathamaṃ
na apaśyat ॥
सा प्रथमं
न अपश्यत् ॥
api tu
hṛdayaṃ sahasā
vasantasamīraṇena spṛṣṭam iva abhavat ॥
अपि तु
हृदयं सहसा
वसन्तसमीरणेन स्पृष्टम् इव अभवत् ॥
tasyāḥ romāñcāḥ ॥
navapallavā iva udatiṣṭhan ॥
तस्याः रोमाञ्चाः ॥
नवपल्लवा इव उदतिष्ठन् ॥
nīlāranyasya latāḥ api ॥
anilena vinā eva
kampitum ārabdhāḥ ॥
नीलारण्यस्य लताः अपि ॥
अनिलेन विना एव
कम्पितुम् आरब्धाः ॥
sarasiṣu ॥
rātribhūtapadmāni api
akālena vikāsam āyayuḥ ॥
सरसिषु ॥
रात्रिभूतपद्मानि अपि
अकालेन विकासम् आययुः ॥
mayūrāḥ
vistīrṇabarhāḥ
tūṣṇīm eva taṃ kṣaṇaṃ apaśyan ॥
मयूराः
विस्तीर्णबर्हाः
तूष्णीम् एव तं क्षणं अपश्यन् ॥
yato hi
prakṛtiḥ svayam
svamūlasparśaṃ jñātavatī ॥
यतो हि
प्रकृतिः स्वयम्
स्वमूलस्पर्शं ज्ञातवती ॥
atha sā mandam
netre unmīlya apaśyat ॥
अथ सा मन्दम्
नेत्रे उन्मील्य अपश्यत् ॥
svahastābhyāṃ ॥
atiyatnena ॥
tasyāḥ pādāt
kaṇṭakaṃ apanayantam ॥
स्वहस्ताभ्यां ॥
अतियत्नेन ॥
तस्याः पादात्
कण्टकं अपनयन्तम् ॥
taṃ puruṣam ॥
तं पुरुषम् ॥
yasya maunaṃ vedāḥ ॥
yasya smitaṃ candrikā ॥
yasya sparśaḥ mokṣāt api madhurataraḥ ॥
यस्य मौनं वेदाः ॥
यस्य स्मितं चन्द्रिका ॥
यस्य स्पर्शः मोक्षात् अपि मधुरतरः ॥
sākṣāt ॥
bhagavān viṣṇuḥ ॥
साक्षात् ॥
भगवान् विष्णुः ॥
taṃ dṛṣṭvā ॥
sā vismayasya sāgare magnā babhūva ॥
तं दृष्ट्वा ॥
सा विस्मयस्य सागरे मग्ना बभूव ॥
yugāntaniśāsu api
yā pratīkṣā
tasyāḥ hṛdaye nigūḍhā āsīt ॥
युगान्तनिशासु अपि
या प्रतीक्षा
तस्याः हृदये निगूढा आसीत् ॥
sā eva ॥
tasmin kṣaṇe
sahasā puṣpavat avikāsata ॥
सा एव ॥
तस्मिन् क्षणे
सहसा पुष्पवत् अविकासत ॥
yathā hemantānte ॥
prathamavāsante
anantāni vanāni
ekakṣaṇena jīvanti ॥
यथा हेमन्तान्ते ॥
प्रथमवासन्ते
अनन्तानि वनानि
एकक्षणेन जीवन्ति ॥
tathā tasyāḥ hṛdayam ॥
तथा तस्याः हृदयम् ॥
tasyāḥ vaktraṃ ॥
śaradpūrṇimācandra iva
sahasā prakāśitam abhavat ॥
तस्याः वक्त्रं ॥
शरद्पूर्णिमाचन्द्र इव
सहसा प्रकाशितम् अभवत् ॥
tasyāḥ netrayoḥ ॥
ānandabāṣpāṇi
muktāphalāni iva acalan ॥
तस्याः नेत्रयोः ॥
आनन्दबाष्पाणि
मुक्ताफलानि इव अचलन् ॥
bhagavān tu ॥
tasyāḥ pādau
karakamalaiḥ dhṛtvā ॥
भगवान् तु ॥
तस्याः पादौ
करकमलैः धृत्वा ॥
kaṇṭakaṃ
atiśanaiḥ apanīya ॥
snehena apaśyat ॥
कण्टकं
अतिशनैः अपनीय ॥
स्नेहेन अपश्यत् ॥
tasmin kṣaṇe ॥
तस्मिन् क्षणे ॥
nīlāranyasya sarve drumāḥ ॥
puṣpadhārāḥ mumucuḥ ॥
नीलारण्यस्य सर्वे द्रुमाः ॥
पुष्पधाराः मुमुचुः ॥
mandānilaḥ ॥
candanasugandhim
sarvataḥ avahat ॥
मन्दानिलः ॥
चन्दनसुगन्धिम्
सर्वतः अवहत् ॥
dūrasthāḥ girayaḥ api ॥
sūryāstaraśmibhiḥ
hemaśṛṅgā iva vyarocanta ॥
दूरस्थाः गिरयः अपि ॥
सूर्यास्तरश्मिभिः
हेमशृङ्गा इव व्यरोचन्त ॥
jaladhārāḥ ॥
vīṇānāda iva apatan ॥
जलधाराः ॥
वीणानाद इव अपतन् ॥
bhekānāṃ ninādāḥ api ॥
mṛdaṅgagambhīratām āyayuḥ ॥
भेकानां निनादाः अपि ॥
मृदङ्गगम्भीरताम् आययुः ॥
agnigarbheṣu śailānām ॥
lāvāḥ api
raktajapāpuṣpāṇi iva dyotante sma ॥
अग्निगर्भेषु शैलानाम् ॥
लावाः अपि
रक्तजपापुष्पाणि इव द्योतन्ते स्म ॥
yathā jagat sarvam ॥
ekaṃ mahāmaṅgalagītaṃ gāyati sma ॥
यथा जगत् सर्वम् ॥
एकं महामङ्गलगीतं गायति स्म ॥
sā tu
taṃ paśyantī eva atiṣṭhat ॥
सा तु
तं पश्यन्ती एव अतिष्ठत् ॥
na sā vedān asmārat ॥
na tattvāni ॥
na mokṣam ॥
na brahma ॥
न सा वेदान् अस्मारत् ॥
न तत्त्वानि ॥
न मोक्षम् ॥
न ब्रह्म ॥
kevalaṃ ॥
“sa eva” iti bhāvaḥ ॥
केवलं ॥
“स एव” इति भावः ॥
yato hi ॥
यतो हि ॥
sarvapūrāṇānāṃ sāraḥ ॥
sarvavidyānāṃ rahasyam ॥
sarvatapasāṃ pūrṇatā ca ॥
सर्वपुराणानां सारः ॥
सर्वविद्यानां रहस्यम् ॥
सर्वतपसां पूर्णता च ॥
tasmin eka eva sparśe
avasthitaḥ āsīt ॥
तस्मिन् एक एव स्पर्शे
अवस्थितः आसीत् ॥
tataḥ bhagavān ॥
mandasmitena ॥
tasyāḥ pādau
svottarīyeṇa mārjayāmāsa ॥
ततः भगवान् ॥
मन्दस्मितेन ॥
तस्याः पादौ
स्वोत्तरीयेण मार्जयामास ॥
sa sparśaḥ ॥
na kevalaṃ kaṇṭakāpaharaṇam āsīt ॥
स स्पर्शः ॥
न केवलं कण्टकापहरणम् आसीत् ॥
api tu
anantajanmavirahasya
śanaiḥ śanaiḥ vilayanaṃ babhūva ॥
अपि तु
अनन्तजन्मविरहस्य
शनैः शनैः विलयनं बभूव ॥
vanadurgā tu ॥
tūṣṇīm eva tam apaśyat ॥
वनदुर्गा तु ॥
तूष्णीम् एव तम् अपश्यत् ॥
yato hi
premṇaḥ parāvasthāyām ॥
śabdāḥ api
dūre tiṣṭhanti ॥
यतो हि
प्रेम्णः परावस्थायाम् ॥
शब्दाः अपि
दूरे तिष्ठन्ति ॥
kevalaṃ hṛdayam eva
paśyati ॥
śṛṇoti ॥
jānāti ca ॥
केवलं हृदयम् एव
पश्यति ॥
शृणोति ॥
जानाति च ॥
atha bhagavān ॥
mandam ūrdhvaṃ dṛṣṭvā
tām apaśyat ॥
अथ भगवान् ॥
मन्दम् ऊर्ध्वं दृष्ट्वा
ताम् अपश्यत् ॥
tasya netrayoḥ ॥
karuṇā
śaradgaganavat
anantā vyarocat ॥
तस्य नेत्रयोः ॥
करुणा
शरद्गगनवत्
अनन्ता व्यरोचत ॥
tasya vaktraṃ ॥
navanītacandrikāyāḥ api
mṛdutaraṃ babhūva ॥
तस्य वक्त्रं ॥
नवनीतचन्द्रिकायाः अपि
मृदुतरं बभूव ॥
sa uvāca ॥
“priye ॥
kimartham evaṃ
virahasya bhāraṃ
hṛdaye nigūhya carasi ?”
स उवाच ॥
“प्रिये ॥
किमर्थम् एवं
विरहस्य भारं
हृदये निगूह्य चरसि ?” ॥
iti śrutvā ॥
sā nimīlitākṣī
antarhṛdaye acintayat ॥
इति श्रुत्वा ॥
सा निमीलिताक्षी
अन्तर्हृदये अचिन्तयत् ॥
“yadi tvam eva ॥
sarvatra mayā saha āsīḥ ॥
“यदि त्वम् एव ॥
सर्वत्र मया सह आसीः ॥
tarhi ॥
kimartham aham ॥
etāvat kālaṃ
kaṇṭakavanaṃ acaram ?”
तर्हि ॥
किमर्थम् अहम् ॥
एतावत् कालं
कण्टकवनम् अचरम् ?” ॥
bhagavān tu ॥
tasyāḥ pādau eva paśyan ॥
mandam uvāca ॥
भगवान् तु ॥
तस्याः पादौ एव पश्यन् ॥
मन्दम् उवाच ॥
“āvām eva ॥
jagati vyacarāva ॥
“आवाम् एव ॥
जगति व्यचराव ॥
nānyat kiñcana ॥”
नान्यत् किञ्चन ॥”
iti tasyāḥ vacaneṣu ॥
bhagavān tūṣṇīm asmitam akarot ॥
इति तस्याः वचनेषु ॥
भगवान् तूष्णीम् अस्मितम् अकरोत् ॥
yato hi ॥
sa jānāti sma ॥
यतो हि ॥
स जानाति स्म ॥
prakṛteḥ sarvā yātrāḥ ॥
antataḥ
puruṣam eva prati gacchanti ॥
प्रकृतेः सर्वा यात्राः ॥
अन्ततः
पुरुषम् एव प्रति गच्छन्ति ॥
iti eva ॥
triveṇīvidyāyāḥ
paramaṃ rahasyam ॥
इति एव ॥
त्रिवेणीविद्यायाः
परमं रहस्यम् ॥
na etat
kevalaṃ vanasya kathā āsīt ॥
न एतत्
केवलं वनस्य कथा आसीत् ॥
na kevalaṃ
prakṛteḥ virahaḥ ॥
न केवलं
प्रकृतेः विरहः ॥
api tu ॥
अपि तु ॥
anantajīvānāṃ
janmajanmāntareṣu
pravṛttaḥ
svamūlaprāptiyajñaḥ ॥
अनन्तजीवानां
जन्मजन्मान्तरेषु
प्रवृत्तः
स्वमूलप्राप्तियज्ञः ॥
yato hi
sarveṣu hṛdayeṣu ॥
ekaḥ nigūḍhaḥ nādaḥ asti ॥
यतो हि
सर्वेषु हृदयेषु ॥
एकः निगूढः नादः अस्ति ॥
yaḥ kadācit
candrikāyāṃ jāgarti ॥
यः कदाचित्
चन्द्रिकायां जागर्ति ॥
kadācit
jaladhārāsu rodīti ॥
कदाचित्
जलधारासु रोदीति ॥
kadācit
veṇunādeṣu smarati ॥
कदाचित्
वेणुनादेषु स्मरति ॥
kadācit
virahaduḥkhena
antaḥkaraṇaṃ kampayati ॥
कदाचित्
विरहदुःखेन
अन्तःकरणं कम्पयति ॥
sa eva nādaḥ ॥
triveṇīvidyāyāḥ
ādibījaṃ babhūva ॥
स एव नादः ॥
त्रिवेणीविद्यायाः
आदिबीजं बभूव ॥
ataḥ ॥
अतः ॥
na triveṇī
kevalaṃ granthapāṭhaḥ ॥
न त्रिवेणी
केवलं ग्रन्थपाठः ॥
na mantrajapaḥ ॥
na stotrapāṭhaḥ ॥
na kevalaṃ dhyānam ॥
न मन्त्रजपः ॥
न स्तोत्रपाठः ॥
न केवलं ध्यानम् ॥
api tu ॥
अपि तु ॥
bhagavatyāḥ netrayoḥ
yaṃ puruṣaṃ
anantakālāt
prekṣitum icchā jāyate ॥
भगवत्याः नेत्रयोः
यं पुरुषं
अनन्तकालात्
प्रेक्षितुम् इच्छा जायते ॥
tasya eva
sākṣātparicayaḥ ॥
तस्य एव
साक्षात्परिचयः ॥
yato hi ॥
यतो हि ॥
yadā bhagavatī pṛcchati ॥
यदा भगवती पृच्छति ॥
“vada ॥
kīdṛśaḥ mama bhagavān ?”
“वद ॥
कीदृशः मम भगवान् ?” ॥
tadā ॥
तदा ॥
na śāstraṃ uttaraṃ dadāti ॥
न शास्त्रं उत्तरं ददाति ॥
na tarkaḥ ॥
na paṇḍityaṃ ॥
na vāgvilāsaḥ ॥
न तर्कः ॥
न पाण्डित्यम् ॥
न वाग्विलासः ॥
kevalaṃ ॥
केवलं ॥
premṇā dagdhaṃ ॥
sevayā pavitritaṃ ॥
virahena vikāsitaṃ ॥
bhaktyā sampūrṇaṃ hṛdayam eva ॥
प्रेम्णा दग्धं ॥
सेवया पवित्रितं ॥
विरहेन विकसितं ॥
भक्त्या सम्पूर्णं हृदयम् एव ॥
uttaraṃ vaktuṃ śaknoti ॥
उत्तरं वक्तुं शक्नोति ॥
hanūmān iva ॥
हनूमान् इव ॥
vanadurgā iva ॥
वनदुर्गा इव ॥
yato hi ॥
यतो हि ॥
sarvatapasāṃ antyaḥ ॥
sarvavidyānāṃ sāraḥ ॥
sarvajanmānāṃ puṇyaphalaṃ ca ॥
सर्वतपसां अन्त्यः ॥
सर्वविद्यानां सारः ॥
सर्वजन्मानां पुण्यफलं च ॥
na mokṣaḥ ॥
न मोक्षः ॥
api tu ॥
अपि तु ॥
bhagavataḥ
nityadāsatvam ॥
भगवतः
नित्यदासत्वम् ॥
yadā jīvaḥ ॥
svahṛdayasya
gambhīratamāsu guhāsu ॥
tam ekaṃ nādaṃ śṛṇoti ॥
यदा जीवः ॥
स्वहृदयस्य
गम्भीरतमासु गुहासु ॥
तम् एकं नादं शृणोति ॥
tadā tasya ॥
janma api pavitram ॥
mṛtyuḥ api maṅgalam ॥
तदा तस्य ॥
जन्म अपि पवित्रम् ॥
मृत्युः अपि मङ्गलम् ॥
yato hi ॥
sa punaḥ
na svārthāya jīvati ॥
यतो हि ॥
स पुनः
न स्वार्थाय जीवति ॥
na siddhaye ॥
na lokapūjāyai ॥
na mokṣasya kāṅkṣayā ॥
न सिद्धये ॥
न लोकपूजायै ॥
न मोक्षस्य काङ्क्षया ॥
api tu ॥
अपि तु ॥
ekaṃ smitam ॥
ekaṃ darśanam ॥
ekaṃ pādasparśam ॥
ekaṃ sevāvasaraṃ ca
prārthayate ॥
एकं स्मितम् ॥
एकं दर्शनम् ॥
एकं पादस्पर्शम् ॥
एकं सेवावसरं च
प्रार्थयते ॥
tasya jīvanaṃ ॥
tulasīpatraṃ iva ॥
bhagavataḥ pādayoḥ
patitum icchati ॥
तस्य जीवनम् ॥
तुलसीपत्रम् इव ॥
भगवतः पादयोः
पतितुम् इच्छति ॥
tasya niḥśvāsaḥ ॥
nāmasaṅkīrtanena
gandhavāha iva bhavati ॥
तस्य निःश्वासः ॥
नामसङ्कीर्तनेन
गन्धवाह इव भवति ॥
tasya aśrūṇi ॥
na duḥkhasya ॥
तस्य अश्रूणि ॥
न दुःखस्य ॥
api tu ॥
ānandasya atibhārasya ॥
अपि तु ॥
आनन्दस्य अतिभारस्य ॥
evaṃ ॥
एवम् ॥
triveṇīvidyā ॥
na kevalaṃ vidyā babhūva ॥
त्रिवेणीविद्या ॥
न केवलं विद्या बभूव ॥
sā eva ॥
hṛdayasya paramāvasthā ॥
सा एव ॥
हृदयस्य परमावस्था ॥
yatra ॥
यत्र ॥
prakṛtiḥ ॥
puruṣaṃ paśyati ॥
प्रकृतिः ॥
पुरुषं पश्यति ॥
puruṣaḥ ॥
prakṛtim āliṅgati ॥
पुरुषः ॥
प्रकृतिम् आलिङ्गति ॥
vanaṃ ॥
maṅgalagītāni gāyati ॥
वनं ॥
मङ्गलगीतानि गायति ॥
nadyaḥ ॥
candrikāṃ vahanti ॥
नद्यः ॥
चन्द्रिकां वहन्ति ॥
mayūrāḥ ॥
ānandena nṛtyanti ॥
मयूराः ॥
आनन्देन नृत्यन्ति ॥
bhaktasya antarhṛdaye ॥
anāhataḥ nādaḥ
svayam jāgarti ॥
भक्तस्य अन्तर्हृदये ॥
अनाहतः नादः
स्वयम् जागर्ति ॥
atha ॥
अथ ॥
sarvāṇi śāstrāṇi ॥
sarvāṇi rahasyāni ॥
sarvāḥ tapasyaḥ ॥
sarvāṇi janmāni ca ॥
सर्वाणि शास्त्राणि ॥
सर्वाणि रहस्यानि ॥
सर्वाः तपस्याः ॥
सर्वाणि जन्मानि च ॥
ekaṃ bindum iva ॥
hṛdayākāśe līyante ॥
एकं बिन्दुम् इव ॥
हृदयाकाशे लीयन्ते ॥
tatra ॥
तत्र ॥
na bhayaṃ ॥
na virahaḥ ॥
na maraṇam ॥
न भयम् ॥
न विरहः ॥
न मरणम् ॥
kevalaṃ ॥
केवलं ॥
bhagavān ॥
bhagavatī ॥
bhaktaḥ ॥
sevā ॥
prema ॥
ānandaḥ ca ॥
भगवान् ॥
भगवती ॥
भक्तः ॥
सेवा ॥
प्रेम ॥
आनन्दः च ॥
iti ॥
इति ॥
triveṇīvidyāyāḥ
bhagavadrahasyaṃ
purāṇakālakaṇṭham ॥
त्रिवेणीविद्यायाः
भगवद्रहस्यं
पुराणकालकण्ठम् ॥
atha hanūmān api ॥
aśokavāṭikāyāṃ
janakanandinyāḥ agre ॥
praṇamya tūṣṇīm atiṣṭhat ॥
अथ हनूमान् अपि ॥
अशोकवाटिकायां
जनकनन्दिन्याः अग्रे ॥
प्रणम्य तूष्णीम् अतिष्ठत् ॥
yato hi ॥
sa jānāti sma ॥
यतो हि ॥
स जानाति स्म ॥
yā vanadurgā ॥
nīlāranye virahiṇī babhūva ॥
या वनदुर्गा ॥
नीलारण्ये विरहिणी बभूव ॥
sā eva ॥
atra maithilīrūpeṇa
aśokavāṭikāyāṃ vilapati sma ॥
सा एव ॥
अत्र मैथिलीरूपेण
अशोकवाटिकायां विलपति स्म ॥
yaḥ puruṣaḥ ॥
kaṇṭakavanaṃ praviśya ॥
komalena sparśena
virahaṃ apanayat ॥
यः पुरुषः ॥
कण्टकवनं प्रविश्य ॥
कोमलेन स्पर्शेन
विरहं अपनयत् ॥
sa eva ॥
atra rāmarūpeṇa
lokānugrahāya carati sma ॥
स एव ॥
अत्र रामरूपेण
लोकानुग्रहाय चरति स्म ॥
iti hanūmataḥ hṛdaye ॥
ekaḥ guhyānandaḥ
candrikā iva avarṣat ॥
इति हनूमतः हृदये ॥
एकः गुह्यानन्दः
चन्द्रिका इव अवर्षत् ॥
tadā ॥
तदा ॥
vāyuḥ mandam avavau ॥
वायुः मन्दम् अववौ ॥
aśokapuṣpāṇi ॥
dhārābhir iva apatan ॥
अशोकपुष्पाणि ॥
धाराभिर् इव अपतन् ॥
candramāḥ ॥
megharahitaṃ nabhaḥ āruhya ॥
śāntim avakirat ॥
चन्द्रमाः ॥
मेघरहितं नभः आरुह्य ॥
शान्तिम् अवकिरत् ॥
jaladhārāḥ api ॥
mṛduveṇunāda iva
dūreṣu aśrūyanta ॥
जलधाराः अपि ॥
मृदुवेणुनाद इव
दूरेषु अश्रूयन्त ॥
vanaṃ ॥
maṅgalamayaṃ tūṣṇībhāvam agacchat ॥
वनं ॥
मङ्गलमयं तूष्णीभावम् अगच्छत् ॥
yathā prakṛtiḥ api ॥
antaḥ smitam akarot ॥
यथा प्रकृतिः अपि ॥
अन्तः स्मितम् अकरोत् ॥
atha ॥
अथ ॥
sarve rasāḥ ॥
sarvāḥ kathāḥ ॥
sarvāṇi rahasyāni ॥
sarvāḥ tapasyaḥ ॥
sarvāṇi premāṇi ca ॥
सर्वे रसाः ॥
सर्वाः कथाः ॥
सर्वाणि रहस्यानि ॥
सर्वाः तपस्याः ॥
सर्वाणि प्रेमाणि च ॥
ekaṃ jyotiḥ iva ॥
hṛdayasya bindau
samāhitāni babhūvuḥ ॥
एकं ज्योतिः इव ॥
हृदयस्य बिन्दौ
समाहितानि बभूवुः ॥
tatra ॥
तत्र ॥
na śabdaḥ ॥
na vicāraḥ ॥
na siddhāntaḥ ॥
न शब्दः ॥
न विचारः ॥
न सिद्धान्तः ॥
kevalaṃ ॥
केवलं ॥
anantapremṇaḥ
maṅgalamayaḥ spandaḥ ॥
अनन्तप्रेम्णः
मङ्गलमयः स्पन्दः ॥
iti ॥
इति ॥
triveṇīvidyāyāḥ
bhagavadrahasyaṃ
purāṇakālakaṇṭham samāptam ॥
त्रिवेणीविद्यायाः
भगवद्रहस्यं
पुराणकालकण्ठम् समाप्तम् ॥
iti devīprasannam
इति देवीप्रसन्नम्
Triveṇīvidyāyāḥ
Śrīviṣṇupādarahasyaṃ
Purāṇakālakaṇṭham
त्रिवेणीविद्यायाः
श्रीविष्णुपादरहस्यं
पुराणकालकण्ठम्
---------------------
atha maithilī ॥
hanūmantaṃ
karuṇayā apaśyat ॥
अथ मैथिली ॥
हनूमन्तं
करुणया अपश्यत् ॥
sā mandam uvāca ॥
सा मन्दम् उवाच ॥
“hanūman ॥
“हनूमन् ॥
kathaṃ tvam ॥
etāvat dūraṃ
mām anvagacchaḥ ?”
कथं त्वम् ॥
एतावत् दूरं
माम् अन्वगच्छः ?” ॥
iti pṛṣṭe ॥
इति पृष्टे ॥
hanūmān ॥
avanataśirāḥ ॥
añjalibaddhahastaḥ ॥
mandam avadat ॥
हनूमान् ॥
अवनतशिराः ॥
अञ्जलिबद्धहस्तः ॥
मन्दम् अवदत् ॥
“mātaḥ ॥
“मातः ॥
bālye ॥
बाल्ये ॥
mama mātā ॥
añjanī ॥
mām ekaṃ rahasyaṃ
upadiṣṭavatī ॥
मम माता ॥
अञ्जनी ॥
माम् एकं रहस्यं
उपदिष्टवती ॥
purā ॥
पुरा ॥
nīlavanasya
gambhīramaune ॥
नीलवनस्य
गम्भीरमौने ॥
ekaḥ mahānimbavṛkṣaḥ ॥
atiṣṭhat ॥
एकः महानिम्बवृक्षः ॥
अतिष्ठत् ॥
tasya tvaci ॥
तस्य त्वचि ॥
śaṅkhasya ॥
cakrasya ॥
gadāyāḥ ॥
padmasya ca ॥
divyāni cihnāni
sphuranti sma ॥
शङ्खस्य ॥
चक्रस्य ॥
गदायाः ॥
पद्मस्य च ॥
दिव्यानि चिह्नानि
स्फुरन्ति स्म ॥
tasya mūle ॥
तस्य मूले ॥
śrīviṣṇoḥ
divyapādacihne ॥
prakāśete sma ॥
श्रीविष्णोः
दिव्यपादचिह्ने ॥
प्रकाशेते स्म ॥
tābhyām ॥
ताभ्याम् ॥
ekaḥ śāntaḥ
salilapravāhaḥ ॥
niḥsarati sma ॥
एकः शान्तः
सलिलप्रवाहः ॥
निःसरति स्म ॥
atha ॥
अथ ॥
triveṇīamāvāsyāyām ॥
त्रिवेणीअमावास्यायाम् ॥
tasmin salile ॥
तस्मिन् सलिले ॥
mandaṃ mandaṃ ॥
divyaṃ tejaḥ
udatiṣṭhat ॥
मन्दं मन्दं ॥
दिव्यं तेजः
उदतिष्ठत् ॥
tasmāt ॥
तस्मात् ॥
vanadurgā ॥
svayam avirbhūtā ॥
वनदुर्गा ॥
स्वयम् अविर्भूता ॥
tasmin kṣaṇe ॥
तस्मिन् क्षणे ॥
nīlavanaṃ ॥
na punar nīlavanaṃ babhūva ॥
नीलवनं ॥
न पुनर् नीलवनं बभूव ॥
sarvataḥ ॥
सर्वतः ॥
svarṇaprabhā ॥
maunena vyarocata ॥
स्वर्णप्रभा ॥
मौनेन व्यरोचत ॥
sā ॥
सा ॥
svamūlapuruṣaṃ
anveṣṭum ārabdhā ॥
स्वमूलपुरुषं
अन्वेष्टुम् आरब्धा ॥
kintu ॥
किन्तु ॥
yatra yatra sā gacchati sma ॥
यत्र यत्र सा गच्छति स्म ॥
tatra tatra ॥
तत्र तत्र ॥
śrīviṣṇoḥ
pādacihnāni eva
apaśyat ॥
श्रीविष्णोः
पादचिह्नानि एव
अपश्यत् ॥
tāni eva ॥
तानि एव ॥
sā ॥
maunena arcayati sma ॥
सा ॥
मौनेन अर्चयति स्म ॥
antarhṛdaye ॥
अन्तर्हृदये ॥
agādhaḥ virahaḥ āsīt ॥
अगाधः विरहः आसीत् ॥
kintu ॥
किन्तु ॥
vanasya mātṛrūpā ॥
वनस्य मातृरूपा ॥
sā ॥
kadācit api
svaduḥkhaṃ
na prakāśitavatī ॥
सा ॥
कदाचित् अपि
स्वदुःखं
न प्रकाशितवती ॥
atha kadācit ॥
अथ कदाचित् ॥
mayūraiḥ saha ॥
krīḍantī ॥
मयूरैः सह ॥
क्रीडन्ती ॥
vanaṃ mandam paryacarat ॥
वनं मन्दम् पर्यचरत् ॥
sahasā ॥
सहसा ॥
ekaḥ kaṇṭakaḥ ॥
tasyāḥ pāde
avidhyat ॥
एकः कण्टकः ॥
तस्याः पादे
अविध्यत् ॥
tasmin kṣaṇe ॥
तस्मिन् क्षणे ॥
yathā ॥
यथा ॥
sarvaṃ vanaṃ ॥
ekakṣaṇaṃ
niḥspandaṃ babhūva ॥
सर्वं वनं ॥
एकक्षणं
निःस्पन्दं बभूव ॥
tasyāḥ antarhṛdayāt ॥
तस्याः अन्तर्हृदयात् ॥
“he govinda…” ॥
“हे गोविन्द…” ॥
iti nāma ॥
svayam eva niḥsṛtam ॥
इति नाम ॥
स्वयम् एव निःसृतम् ॥
sā ॥
सा ॥
nimīlitākṣī ॥
maunena atiṣṭhat ॥
निमीलिताक्षी ॥
मौनेन अतिष्ठत् ॥
atha ॥
अथ ॥
ekaḥ śītalaḥ vāyuḥ ॥
mandam avavau ॥
एकः शीतलः वायुः ॥
मन्दम् अववौ ॥
kaścit ॥
कश्चित् ॥
tasyāḥ pādaṃ ॥
karābhyāṃ dhṛtvā ॥
तस्याः पादं ॥
कराभ्यां धृत्वा ॥
mandaṃ ॥
taṃ kaṇṭakam apanayām āsa ॥
मन्दं ॥
तं कण्टकम् अपनयाम् आस ॥
sa eva ॥
स एव ॥
yaṃ sā ॥
anantakālāt
anvaiṣīt ॥
यं सा ॥
अनन्तकालात्
अन्वैषीत् ॥
tasya sparśe ॥
तस्य स्पर्शे ॥
tasyāḥ sarvaḥ virahaḥ ॥
śanaiḥ śāntaḥ ॥
तस्याः सर्वः विरहः ॥
शनैः शान्तः ॥
tadā ॥
तदा ॥
mama mātā ॥
añjanī ॥
mām uvāca ॥
मम माता ॥
अञ्जनी ॥
माम् उवाच ॥
“vatsa ॥
“वत्स ॥
sa eva ॥
śrīviṣṇuḥ ॥
स एव ॥
श्रीविष्णुः ॥
asmin yuge ॥
śrīrāmarūpeṇa
avatariṣyati ॥
अस्मिन् युगे ॥
श्रीरामरूपेण
अवतरीष्यति ॥
tasmāt ॥
तस्मात् ॥
tvaṃ sadā ॥
tasya nāmamantraṃ ॥
japa ॥
त्वं सदा ॥
तस्य नाममन्त्रं ॥
जप ॥
rāma ॥
rāma ॥
rāma ॥”
राम ॥
राम ॥
राम ॥”
iti ॥
इति ॥
punar api sā uvāca ॥
पुनर् अपि सा उवाच ॥
“vatsa ॥
“वत्स ॥
tvam eva ॥
त्वम् एव ॥
saḥ kaṇṭakaḥ
bhaviṣyasi ॥
सः कण्टकः
भविष्यसि ॥
yaṃ dhṛtvā ॥
यं धृत्वा ॥
śrīviṣṇuḥ ॥
śrīrāmarūpeṇa ॥
श्रीविष्णुः ॥
श्रीरामरूपेण ॥
ramāyāḥ
pādakamalāt ॥
रमायाः
पादकमलात् ॥
kaṇṭakaṃ
apanayiṣyati ॥
कण्टकं
अपनयिष्यति ॥
kaṇṭakavanaṃ ca ॥
कण्टकवनं च ॥
sundaravanaṃ
kariṣyati ॥”
सुन्दरवनं
करिष्यति ॥”
iti ॥
इति ॥
he mātaḥ ॥
हे मातः ॥
tadārabhya ॥
तदारभ्य ॥
ahaṃ ॥
अहम् ॥
śrīrāmapādacihnāni eva
anusarāmi ॥
श्रीरामपादचिह्नानि एव
अनुसरामि ॥
tena eva ॥
तेन एव ॥
tvām api ॥
prāptavān ॥”
त्वाम् अपि ॥
प्राप्तवान् ॥”
iti śrutvā ॥
इति श्रुत्वा ॥
maithilī ॥
मैथिली ॥
ānandena ॥
aśrupūrṇanayanā ॥
babhūva ॥
आनन्देन ॥
अश्रुपूर्णनयना ॥
बभूव ॥
sā ॥
सा ॥
hanūmataḥ
bhaktiṃ jñātvā ॥
हनूमतः
भक्तिं ज्ञात्वा ॥
prasannā ॥
प्रसन्ना ॥
svaṃ pādaṃ ॥
hanūmataḥ śirasi nyadhāt ॥
स्वं पादं ॥
हनूमतः शिरसि न्यधात् ॥
atha purāṇakālakaṇṭhaḥ ॥
gautamāśramaṃ
maunena jagāma ॥
अथ पुराणकालकण्ठः ॥
गौतमाश्रमं
मौनेन जगाम ॥
tatra ॥
तत्र ॥
śilārūpā ॥
ahalyā ॥
niḥspandatayā atiṣṭhat ॥
शिलारूपा ॥
अहल्या ॥
निःस्पन्दतया अतिष्ठत् ॥
tadā ॥
तदा ॥
gautamaṛṣiḥ ॥
karuṇayā tām uvāca ॥
गौतमऋषिः ॥
करुणया ताम् उवाच ॥
“ahalye ॥
“अहल्ये ॥
yadā ॥
यदा ॥
śrīviṣṇuḥ ॥
śrīrāmāvatāreṇa ॥
āgamiṣyati ॥
श्रीविष्णुः ॥
श्रीरामावतारेण ॥
आगमिष्यति ॥
tadā ॥
तदा ॥
tasya pādakamalasparśena ॥
तस्य पादकमलस्पर्शेन ॥
śilācetanāt ॥
शिलाचेतनात् ॥
daivacetanāṃ
gamiṣyasi ॥
दैवचेतनां
गमिष्यसि ॥
tāvat ॥
तावत् ॥
asmin śilārūpe ॥
अस्मिन् शिलारूपे ॥
tasya nāmamantraṃ ॥
japa ॥
तस्य नाममन्त्रं ॥
जप ॥
rāma ॥
rāma ॥
rāma ॥”
राम ॥
राम ॥
राम ॥”
iti śrīviṣṇupādarahasyam ॥
इति श्रीविष्णुपादरहस्यम् ॥
śrīlakṣmīnārāyaṇārpaṇam astu ॥
श्रीलक्ष्मीनारायणार्पणम् अस्तु ॥
iti triveṇīvidyāyāḥ ॥
इति त्रिवेणीविद्यायाः ॥
śrīviṣṇupādarahasyaṃ ॥
श्रीविष्णुपादरहस्यं ॥
purāṇakālakaṇṭham ॥
पुराणकालकण्ठम् ॥
iti devīprasannam
इति देवीप्रसन्नम्
The Path
This Vidyā follows the path
revealed by Mūla Rudra.
The Chosen and
God-realized Deity
of this Mūla Rudra
is none other than
Śrī Satyanārāyaṇa Svāmī
along with
Mā Vanadurgā.
It is this Rudra
who offers
at the feet of
Bhagavatī
the severed pride
of those intellects
that seek to
imprison the Divine
within barren reasoning
and lifeless interpretation.
Such offering itself
becomes his offering
unto the Goddess.
Across the
movements of Time,
whenever this Rudra-tattva
has manifested
for the lakṣya
with which it descends,
its course has ever
unfolded through
intense determination,
adversity, trial, and
unyielding movement through
the currents of existence.
For he is not
merely the
“Most Auspicious One”
in the softened manner
through which the world
often seeks to
perceive HIM.
Rather,
when the veil of
auspiciousness is cast aside,
what remains is
THE REAL HIM.
The struggle exists
within
both aspects alike.
For the
Most Auspicious One
is perhaps the only
Divine Reality
untouched by judgment.
Such purity
belongs to him alone.
Yet this Rudra,
of whom this
Vidyā speaks,
becomes auspicious
not for the comfort
of saṃsāra,
but for the truth
of his own inner world,
HIS OWN WORLD.
And therein lies
the Mūla Svarūpa.
To abide merely in
the stillness of Sat
is not its sole purpose.
Rather,
whenever
Rudra awakens
into the recognition
of its own
Sva-bhāva,
then and there
even the
Kāṇṭakavanam
itself is transformed
into Sundarvanam.
Alongside this,
it must be understood
that although
Śrī Rāma-tattva has been
revealed within Triveṇīvidyā,
he is to be worshipped
especially in his
Kodaṇḍa Svarūpa.
For Divinity in its
primordial essence
is neither ornamental,
softened, nor concealed.
Truth in its deepest state
remains unfiltered.
Yet through the ages,
this truth has repeatedly
been filtered according
to the limitations through
which ordinary beings
attempt to
conceive the Divine.
Rudra, however,
has never moved
according to
societal acceptance,
nor according to the
judgments of the world.
Therefore,
let it never
be forgotten:
The Path of Triveṇī
is the Path of Rudra.
On Sva-bhāva and the Nature of the Path
Here, Nothingness is Real.
That itself is Self-realization.
Yet even within this realization,
there remain pulses of attraction and aversion,
tendencies, inclinations, behavior,
and innate movements of consciousness.
This is known as one’s own Sva-bhāva
— what is truly understood as Guṇa.
Therefore, Guṇa in itself
is neither good nor bad.
Tamas is not inherently evil,
nor is Sattva alone the supreme
condition to be artificially imitated.
What truly matters is the recognition
of one’s own Mūla Svabhāva and
the discovery of a path aligned
to that inner constitution.
For one cannot truly abandon
one’s essential nature.
This cannot be understood unless
one begins to observe one’s own reactions,
perceptions, inner framework, and
the manner in which consciousness
responds to existence itself.
Through such recognition,
one gradually comes to understand
the current through which one
must walk toward the Divine.
Thus, within this Mārga,
rigid external regulations
concerning food, sleep,
outward conduct, or ritual formalism
are not regarded as
the highest principle.
Rather, the seeker is reminded
of a far deeper truth:
Life itself is brief.
What ultimately matters is how one uses this fleeting existence to reach one’s own Deity.
Kriyā, meditation, and the deeper movements of Yoga unfold naturally through the current of love flowing toward one’s Iṣṭa-Devatā. In their truest form, such states arise spontaneously.
Therefore, the seeker must remain vigilant not to lose the precious movement of life in paths, identities, or structures that merely bestow the appearance of spiritual correctness while yielding little inner transformation.
For spiritual life is not fulfilled through the
attainment of a worldly image of goodness,
but through genuine movement toward Truth and God-realization.
On Sādhana and the Inner Field
Wherever Ṛṣis, saints, or sacred traditions have revealed structured modes of worship, ritual procedures, Ṣoḍaśopacāra, or external methodologies concerning Bhagavatī and the Divine, such frameworks are not held as the foundation within Triveṇīvidyā.
One’s true entry into this Vidyā begins only when one comes face to face with this realization.
For it is nearly impossible to contain within fixed methods the One who is Time itself.
The seeker must therefore understand that life itself shall gradually become centered entirely around one’s chosen Deity. Until the fruit of penance is attained, one’s world, one’s movement, one’s inward existence, and even the very space in which one performs sādhana become inseparable from that pursuit.
Within this Mārga, neither the Himālayas, nor the banks of Gaṅgā, nor cremation grounds are regarded as inherently superior to the path walked through authentic inner tapas.
For the true field of sādhana is ultimately determined by the current through which one moves toward the Divine.
Hence, the very place where one meditates, worships, invokes, and lives in the presence of one’s Devatā gradually becomes more sacred than distant lands sought merely through spiritual imagination.
The inward bond begins there — not through restless wandering in search of externally romanticized places of spirituality.
It must also be deeply understood that the body does not retain the same capacity for intense penance in old age. What must be done inwardly should be undertaken during youth and through the strength of one’s middle years.
Thus, during periods of serious sādhana, the seeker is advised to withdraw from unnecessary social entanglements, ritual obligations, celebrations, and external involvements that dissipate the current of penance. Whether occasions of birth, marriage, funeral rites, or other worldly movements, one must discern carefully what truly nourishes the inward journey and what merely disperses it.
Yet when responsibilities arising from one’s own Sva-karma toward parents and those rightfully bound to one’s life arise, one must act according to the understanding awakened through this very path — not merely according to social expectation or inherited collective conditioning.
Unless this distinction is understood, the seeker cannot truly walk the Path of Triveṇī.
And above all, one truth must never be forgotten: the only principle capable of overruling all that has been spoken here is the word of one’s own Sva-Guru or one’s chosen Deity. Whatever proceeds from them becomes one’s Dharma.
On Time and the Turning of the Age
The mystery of Time cannot truly be explained through language alone; it can only be intuited through direct perception, symbol, and inner realization.
And finally, for those capable of perceiving the signs of Time, it must be understood that a great spiritual turning is already underway. Thus, for genuine seekers, this very moment carries immense sacredness.
May every seeker walk courageously through this great inward crossing.
Prohibition Declared –
With Vāk Devī as Witness
Let this be heard with full weight:
No Tāntrika of any sampradāya, paddhati, or paramparā
has permission to recite, chant, or even whisper a single akṣara from this mantra.
I take dharma upon myself in full consciousness, and I write this keeping Vāk Devī Herself as Sākṣī.
This is not for siddhi. This is not for tantra.
This is not to be extracted, borrowed, or reinterpreted.
This is bhakti — and bhakti alone.
